Град во Македонија

Битола · Bitola

Битола лежи таму каде што пространата Пелагониска Котлина се среќава со шумовитите падини на Баба Планина, со Драгор што тече низ градот и Пелистер доволно блиску за да ги разладува вечерите. На околу 586 метри надморска височина, градот истовремено има јужен и континентален дух: отворени ниви кон хоризонтот, планински воздух зад себе и патот кон Грција на кратко возење.

Јужно од денешните улици, Хераклеја Линкестис го чува градот основан во времето на Филип II и преобразен под Рим и раното христијанство. Османлискиот Манастир подоцна станал воено, трговско и дипломатско средиште, чии конзулати, училишта, џамии, цркви и европски фасади ја создале Битола што и денес се среќава по Широк Сокак и во Старата чаршија.

Во општината во 2021 година биле попишани 85.164 жители, од кои 69.287 во градот. Тука се среќаваат македонски, албански, турски, ромски, влашки и други семејни истории; уништената еврејска заедница се памети со особено внимание, а театарот, операта, кафеанскиот живот, фудбалот и филмската традиција на браќата Манаки ја одржуваат невообичаено богатата јавна култура.

Битола опфаќа и шеесет и пет села. Буково, Лавци, Раштани и Горно Оризари се допираат со градскиот раб; Дихово, Нижеполе, Магарево и Трново се искачуваат кон Пелистер; Бистрица и Меџитлија гледаат кон југ; а Цапари, Кукуречани и пелагониските села ја одржуваат врската на градот со нивите, овоштарниците, црквите и селските слави.

Накратко

Општина: Општина Битола
Население во градот: 69.287
Население во општината: 85.164
Население надвор од градот: 15.877
Година на попис: 2021
Површина на општината: 794,53 км²
Надморска височина: 586 м
Приближно патно растојание од Скопје: 169 км
Поштенски број: 7000
Клима: Континентална клима на Пелагониската Котлина, со медитеранско и планинско влијание
Спортски клубови: ФК Пелистер · РК Еурофарм Пелистер · КК Пелистер
Култура: Широк Сокак, кафеанскиот живот и старата конзулска населба ја сочинуваат најпознатата општествена сцена на градот. · Филмското наследство на браќата Манаки продолжува преку меѓународен фестивал на кинематографијата и статусот на Битола како Град на филмот на УНЕСКО. · Битола чува македонски, влашки, албански, турски, ромски и еврејски слоеви во говорот, храната, музиката и архитектурата.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се евидентирани 69.287 жители во градот и 85.164 во општината; 15.877 жители живееле надвор од градската населба.

Географија

Битола го зафаќа јужниот раб на пространата Пелагониска Котлина, каде што реката Драгор се спушта од Баба Планина. Градот се наоѓа на околу 600 метри надморска височина, со отворено обработливо земјиште на север и исток и шумовитите падини на Пелистер веднаш на запад. Јужниот приод води кон граничниот премин Меџитлија–Ники со Грција.

Оваа средба на рамнина и планина отсекогаш го обликувала градот. Пелагонија овозможува земјоделство и копнен сообраќај, додека Баба Планина обезбедува вода, посвеж воздух и пристап до Националниот парк Пелистер. Битола е регионално средиште на југозападот, а нејзината долга пешачка оска, Широк Сокак, го поврзува густото историско јадро со поновите населби и патот кон античкиот локалитет Хераклеја Линкестис.

Историја

Најраната урбана приказна на градот започнува јужно од денешна Битола, во Хераклеја Линкестис, основана во четвртиот век пр. н. е. за време на владеењето на Филип II Македонски. Под римска власт Хераклеја напредувала покрај Виа Егнација, а подоцна станала ранохристијанско епископско средиште. Нејзиниот театар, бањи и базилики — особено нивните мозаици — се меѓу најзначајните археолошки целини во земјата. По опаѓањето на Хераклеја во близина израснала средновековна населба, а името Битола се појавува во пишаните извори од почетокот на единаесеттиот век.

Под османлиска власт градот меѓународно бил познат како Манастир. Станал големо воено, управно и трговско средиште, особено во деветнаесеттиот век, кога странските конзулати, училиштата и новите градби во европски стил го преобразиле јавниот живот. На Битолскиот конгрес во 1908 година била стандардизирана азбуката што се користи за современиот албански јазик. Во приближно истото време, Јанаки и Милтон Манаки ја претвориле Битола во пионерско средиште на балканската фотографија и подвижната слика.

Балканските војни ставиле крај на османлиската власт, а Првата светска војна ја поставила Битола близу Македонскиот фронт и ја изложила на повторливи бомбардирања. Во март 1943 година речиси целата еврејска заедница на Битола била депортирана и убиена во Треблинка, загуба што денес се одбележува во градот. По војната Битола се проширила како универзитетско, индустриско и културно средиште. Живата филмска традиција, олицетворена во фестивалот „Браќа Манаки“, придонела во 2015 година градот да се приклучи на Мрежата на креативни градови на УНЕСКО како Град на филмот.

Целосниот историски текст

Праисторија

Битолскиот крај е мошне богат со праисториски споменици. Два значајни локалитети се Велушка Тумба и Бара Тумба кај селото Породин. Од бакарното време потекнуваат населбите Тумба кај Црнобуки, Шуплевец кај Суводол и Висок Рид кај Букри. Бронзеното време е претставено со Тумба кај Канино и со уште една истоимена населба кај Карамани.

Антика и ран византиски период

Значајни метални предмети од антиката биле пронајдени во некрополата Црквиште кај Беранци. Златна обетка од четвртиот век пр. н. е. е прикажана на предната страна на македонската банкнота од 10 денари, издадена во 1996 година.

Хераклеја Линкестис — чие име вообичаено се толкува како „Градот на Херакле во земјата на рисот“ — била значајна населба од хеленистичкиот период до раниот среден век. Филип II Македонски ја основал околу средината на четвртиот век пр. н. е. и ја именувал по Херакле, кого го сметал за свој предок. Стратегиската положба придонела за нејзиниот процут. Римјаните го освоиле овој дел од Македонија во 148 година пр. н. е. и ставиле крај на политичката самостојност на градот, но благосостојбата продолжила, главно затоа што во близина минувала Виа Егнација. Од римско време се зачувани портик, терми, театар и повеќе базилики. Театарот некогаш можел да прими околу 3.000 гледачи.

Од четвртиот до шестиот век од н. е. Хераклеја била важно рановизантиско епископско средиште. Епископот Евагриј од Хераклеја се споменува во актите на Сердикискиот собор од 343 година. Меѓу остатоците од овој период се Малата и Големата базилика, епископската резиденција и гробишната базилика кај некрополата. Трите кораби на Големата базилика се покриени со исклучително богати растителни и фигурални мозаици, кои често се сметаат за врвни примери на ранохристијанската уметност. Познати се и други епископи на Хераклеја од четвртиот до шестиот век. Остроготските сили предводени од Теодорих Велики го ограбиле градот во 472 година, а повторно и во 479 година, и покрај значајниот дар што им го понудил епископот.

Хераклеја била обновена кон крајот на петтиот и почетокот на шестиот век. Повторливите напади на словенски групи кон крајот на шестиот век биле проследени со постепено напуштање на градот.

Доселување на словенските заедници

Во текот на шестиот и седмиот век, областа околу Монастир претрпела демографска преобразба со населувањето на сè поголем број словенски групи. Во напуштениот театар биле изградени куќи, а новодојдените подигнале и одбранбени градби околу населбата. Од крајот на осмиот до почетокот на единаесеттиот век Монастир бил во состав на Првото Бугарско Царство. Ширењето на христијанството во деветтиот и почетокот на десеттиот век било потпомогнато од Свети Климент Охридски и Наум Преславски, а биле изградени многу цркви и манастири.

Во десеттиот век Монастир бил под власта на бугарскиот цар Самуил, кој изградил тврдина што подоцна ја користел неговиот наследник Гаврил Радомир. Хрониката на Јован Скилица од единаесеттиот век наведува дека царот Василиј II ги запалил утврдувањата на Гаврил во Монастир додека минувал низ Пелагонија и ја пустошел. Втората хрисовула на Василиј II од 1019 година наведува дека епископот на Монастир бил потчинет на Бугарската архиепископија во Охрид. Под Самуил градот бил важен центар на бугарската држава и седиште на Монастирската епископија. Во многу средновековни, особено западни извори, името Пелагонија било синоним за таа епископија; некои извори дури го нарекувале Монастир Хераклеја, како одраз на црковната традиција според која древната Хераклејска епископија станала Пелагониска митрополитска епархија. Во 1015 година Гаврил Радомир бил убиен од својот братучед Иван Владислав, кој се прогласил за цар и ја обновил градската тврдина. Кириличен камен натпис поставен во тврдината по тој повод ја бележи словенската форма на името на градот — Битол.

По борбите со цар Иван Владислав, византискиот цар Василиј II повторно го освоил Монастир во 1015 година. Запис од 1019 година повторно го определува како епископско средиште. Во областа избувнале големи востанија против византиската власт во 1040 и 1072 година. Наследениот текст наведува дека, по обновувањето на бугарската држава, Битола влегла под власта на цар Калојан; подоцна Византија повторно ја освоила кон крајот на тринаесеттиот век, а во првата половина на четиринаесеттиот век, по освојувањата на Стефан Душан, градот влегол во состав на српската држава. Хронологијата околу Калојан во изворниот текст е збиена и треба да се чита внимателно.

Пред османлиското освојување, Монастир имал голема воена, политичка и културна улога во средновековниот живот на регионот. Во пресрет на освојувањето градот бил во подем и имал воспоставени трговски врски низ Балканскиот Полуостров, особено со Константинопол, Солун, Рагуза и Трново. Карвани пренесувале разновидна стока кон и од градот.

Османлиска власт

Од 1382 до 1912 година Манастир — денешна Битола — бил дел од Османлиското Царство. Доаѓањето на османлиските сили било придружено со тешки борби, а нивната власт целосно се зацврстила по смртта на Крале Марко во 1395 година. Наследениот текст тврди дека Турците неколку века биле мнозинство во градот, додека околните села биле претежно словенски населени, но ваквото широко демографско тврдење бара докази за секој конкретен период. Евлија Челебија запишал дека градот имал 70 џамии, повеќе кафеани и чајџилници, чаршија со железни порти и 900 дуќани. Манастир станал санџачко средиште во Румелискиот ејалет.

Австро-османлиските војни ги попречиле трговијата и поширокиот процут на градот. Сепак, кон крајот на деветнаесеттиот век тој повторно станал еден од најголемите градови на јужниот Балкан; наследениот текст го опишува како втор по Солун. Битола е запаметена и како „Град на конзулите“, бидејќи меѓу 1878 и 1913 година во неа престојувале дванаесет дипломатски конзули.

Во 1864 година Манастир станал средиште на Битолскиот ејалет, во кој влегувале санџаците Дебре, Серфиџе, Елбасан, Манастир и Ѓорица, како и градовите Крчово, Прилеп, Лерин, Костур и Гребена.

Етнографските бројки од тој период се противречни и не се непосредно споредливи. Наследениот текст се повикува на османлиски попис од 1911 година, кој за вилаетите Солун и Манастир — а не само за градот Битола — брои 740.000 Грци, 517.000 Бугари и 1.061.000 муслимани. Османлиското попишување било устроено според милетскиот систем, па верската припадност често била прикажувана како етничка: сунитските муслимани можеле да бидат заведени како Турци, припадниците на Грчката православна црква како Грци — вклучувајќи го мнозинството Власи и дел од македонските Словени — додека други православни христијани биле распределувани во бугарски или српски црковни заедници. Текстот го наведува и даночниот регистар Бедел-и Аскерие од 1873 година, според кој во Битолскиот вилает имало околу 150.000 бугарски машки глави на домаќинства, 40.000 муслимани и 700 Грци, како и османлиски податоци од 1901 година со 566.000 Словени, 363.000 Турци и 260.000 Грци во Солунскиот и Битолскиот вилает. Овие бројки користат различни категории, опфаќаат различни територии и биле собирани за различни цели, па треба да се третираат како историски тврдења, а не како една усогласена пописна слика.

Во 1894 година железница го поврзала Манастир со Солун. Наследениот текст го определува филмот што браќата Манаки, Власи по потекло, го снимиле во Манастир во 1903 година како првата подвижна слика создадена на Балканот; денес нивното дело го одбележува годишниот Интернационален фестивал на филмска камера „Браќа Манаки“. Во 1908 година во градот се одржал Битолскиот конгрес, на кој била стандардизирана современата албанска азбука.

Илинденско-преображенско востание

Битолскиот крај бил силно упориште на Илинденско-преображенското востание. Внатрешната македонска револуционерна организација во 1903 година во Солун донела одлука да започне востание. Гоце Делчев се спротивставил на избраниот момент, сметајќи дека народот не е подготвен, и бил убиен кај селото Баница — денес во Грција — на 4 мај 1903 година. Плановите за Битолскиот округ биле подготвени во Смилево во мај. Борби се воделе во Бистрица, Раково, Буф, Скочивир, Паралово, Брод, Новаци, Смилево, Ѓавато, Цапари и други села. Смилево го бранеле 600 востаници предводени од Даме Груев и Ѓорѓи Сугарев; по нивниот пораз, села биле запалени.

Балкански војни

Во 1912 година Црна Гора, Србија, Бугарија и Грција се бореле против Османлиското Царство во Првата балканска војна. Букурешкиот договор од 1913 година го поделил поширокиот македонски регион меѓу Грција, Србија и Бугарија. Наследениот текст наведува дека со предвоен српско-бугарски договор Битола ѝ била доделена на Бугарија, но српската војска влегла во градот и одбила да го предаде. Оваа промена ја претставува како почеток на опаѓањето на значењето на градот и на брзото иселување кон Бугарија и двете Америки. Таквата национална рамка треба да се зачува како толкување на наследениот текст, а не да се земе како неспорен заклучок.

Прва светска војна

Во Првата светска војна Битола се наоѓала на Солунскиот фронт. Бугарските сили го зазеле градот во 1915 година, принудувајќи ги српските единици да се предадат или да се обидат опасно да се повлечат преку албанските планини. Во 1916 година сојузничките сили влегле од југ, борејќи се против бугарската војска. Битола била поделена на француски, руски, италијански и српски сектори под врховна команда на францускиот генерал Морис Сарај. До бугарската капитулација во доцната есен 1918 година, Битола останала град на линијата на фронтот, речиси секојдневно изложен на воздушни и артилериски бомбардирања и речиси целосно разурнат.

Меѓу двете светски војни

По Првата светска војна Битола влегла во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, подоцна преименувано во Кралство Југославија. На само четиринаесет километри од Грција, станала запоставен пограничен град. Опаѓањето на градот продолжило заедно со пошироката сиромаштија на Вардарската бановина, еден од најсиромашните региони во Југославија.

Втора светска војна

Во Втората светска војна градот бил под контрола на германски, а потоа и бугарски сили. Бугарија ја сменила страната во септември 1944 година и се повлекла од Југославија, по што македонските партизани на страната на Тито ја ослободиле Битола. Седмата македонска ослободителна бригада влегла во градот на 4 ноември. По војната во рамките на Југославија била основана македонска република — според наследениот текст, првата македонска држава во современата историја, при што човечката цена на војната ја проценува на околу 25.000 животи. Во 1945 година во Битола била отворена првата гимназија со настава на македонски јазик, „Јосип Броз Тито“.

Препознатлив по

Хераклеја Линкестис и нејзините ранохристијански мозаици
Широк Сокак и градскиот лик на „Градот на конзулите“
Националниот парк Пелистер и Баба Планина
Интернационалниот фестивал на филмска камера „Браќа Манаки“
Слоевитото османлиско, балканско и еврејско наследство

Занимливости

Хераклеја започнала во четвртиот век пр. н. е.: Основана за време на владеењето на Филип II, Хераклеја Линкестис подоцна напредувала покрај Виа Егнација и чува театар, бањи, базилики и исклучителни ранохристијански мозаици. Извор
Градот на конзулите: Во османлиска Битола во деветнаесеттиот век работеле бројни странски конзулати и училишта, оставајќи космополитско архитектонско и општествено наследство. Извор
Широк Сокак е градска оска: Долгата пешачка улица ги поврзува старото јадро, јавните градби и конзулската населба во градското шеталиште што најсилно се поистоветува со Битола. Извор
Темелно место на балканската кинематографија: Јанаки и Милтон Манаки го основале своето ателје и ја развиле филмската работа во Битола, создавајќи незаменлив визуелен запис за доцноосманлискиот и балканскиот живот. Извор
Ататурк учел тука: Мустафа Кемал Ататурк го посетувал османлиското воено училиште во Битола; денес зградата е дел од НУ Завод и музеј и содржи меморијална соба. Извор
Еврејска заедница речиси целосно уништена: Во март 1943 година Евреите од Битола биле собрани, депортирани преку Скопје и убиени во Треблинка; оваа загуба е една од суштинските истории на градот. Извор
Пелистер станал национален парк во 1948 година: Планинскиот парк ги заштитува ендемичната молика, глацијалните езера и високопланинските предели непосредно западно од градот. Извор
Град на филмот на УНЕСКО: Битола се приклучила на Мрежата на креативни градови на УНЕСКО во 2015 година, со што формално била признаена живата филмска култура изградена врз наследството на браќата Манаки. Извор

Познати личности

Каролина Гочева: Пејачка чии поп и традиционални музички изданија ја вбројуваат меѓу најпознатите македонски изведувачи. Извор
Горан Стефановски: Меѓународно изведуван драмски писател и есеист, чие дело ја преобликувало современата македонска драма. Извор
Игор Дурловски: Оперски бас со водечки улоги на македонските и меѓународните сцени. Извор
Димитар Илиевски-Мурато: Планинар и прв Македонец што се искачил на врвот Монт Еверест. Извор
Николче Новески: Поранешен македонски репрезентативец, одбранбен играч и долгогодишен капитен на бундеслигашот Мајнц 05. Извор
Ѓорѓи Христов: Поранешен македонски репрезентативен напаѓач со клупска кариера низ Европа. Извор
Слободан Алигрудиќ: Истакнат југословенски филмски и театарски актер, запаметен по голем број карактерни улоги. Извор
Јанаки и Милтон Манаки: Пионери на фотографијата и подвижната слика, чиј архив го документира доцноосманлискиот Балкан. Извор
Мустафа Кемал Ататурк: Основач и прв претседател на Република Турција. Извор
Рафаел Моше Камхи: Еврејски револуционер и мемоарист, активен во Внатрешната македонска револуционерна организација. Извор

Села

Барешани: Село југоисточно од Битола со манастирско наследство. Извор
Бистрица: Големо село и локално услужно средиште јужно од Битола. Извор
Братин Дол: Село на северниот раб на градското подрачје на Битола. Извор
Брусник: Село во подножјето на Пелистер, непосредно западно од градот. Извор
Буково: Историско село до Битола, познато по пиперките, црквите и блиските манастири. Извор
Велушина: Старо село јужно од Битола со значајно црковно и манастирско наследство. Извор
Габалавци: Мало пелагониско село во општината. Извор
Гопеш: Во голема мера раселено планинско село со препознатливо влашко архитектонско наследство. Извор
Горно Егри: Земјоделско село во јужна Пелагонија. Извор
Горно Оризари: Голема населба непосредно северно од Битола. Извор
Граешница: Село во јужна Пелагонија, близу пределот крај грчката граница. Извор
Дихово: Село во подножјето на Пелистер, познато по камените куќи, потоците и руралното гостопримство. Извор
Доленци: Село во руралната внатрешност на Општина Битола. Извор
Долно Егри: Земјоделско село во јужната рамнина. Извор
Долно Оризари: Големо село на северниот градски раб на Битола. Извор
Драгарино: Мала пелагониска населба северно од Битола. Извор
Драгожани: Село во источниот дел на Општина Битола. Извор
Драгош: Јужно село близу подножјето и патиштата кон границата. Извор
Древеник: Мала рурална населба во општината. Извор
Ѓавато: Планинско село кај превојот на патот кон Преспа. Извор
Жабени: Пелагониско село јужно од Битола, близу индустрискиот и пограничниот коридор. Извор
Злокуќани: Мало земјоделско село во Општина Битола. Извор
Кажани: Село на западниот пат од Битола кон Ѓаватскиот превој. Извор
Канино: Село близу јужниот раб на Битола. Извор
Карамани: Пелагониско земјоделско село северно од градот. Извор
Кишава: Јужно планинско село близу грчката граница. Извор
Кравари: Големо село на патот јужно од Битола. Извор
Крклино: Северно село познато по руралните имоти и манастирското наследство. Извор
Кременица: Село во јужна Пелагонија, близу пограничната рамнина. Извор
Крстоар: Село на долните падини на Пелистер над Битола. Извор
Кукуречани: Големо село и земјоделско средиште северно од Битола. Извор
Лавци: Ридско село споено со западниот раб на Битола. Извор
Лажец: Големо село во јужна Пелагонија. Извор
Лера: Село западно од Битола, кон Пелистер и Преспанскиот крај. Извор
Лисолај: Земјоделско село северно од Битола. Извор
Логоварди: Големо пелагониско село источно од градот. Извор
Лопатица: Село во северниот дел на Општина Битола. Извор
Магарево: Село со влашко наследство во подножјето на Пелистер. Извор
Маловиште: Заштитено планинско село познато по традиционалната архитектура и влашкото минато. Извор
Метимир: Мало село во северниот селски предел на општината. Извор
Меџитлија: Големо село покрај главниот пат и граничниот премин кон Грција. Извор
Нижеполе: Високо пелистерско село и појдовна точка кон планинските патеки и зимската рекреација. Извор
Ново Змирнево: Мала рурална населба во Општина Битола. Извор
Облаково: Село на западната страна на Пелагониската Рамнина. Извор
Олевени: Земјоделско село јужно од Битола. Извор
Оптичари: Пелагониско село источно од градот. Извор
Орехово: Село во планинското подножје југозападно од Битола. Извор
Острец: Рурална населба во јужниот дел на општината. Извор
Поешево: Село непосредно источно од Битола. Извор
Породин: Поголемо земјоделско село јужно од градот. Извор
Рамна: Мало високо село на долните падини на Пелистер. Извор
Раштани: Населба споена со северните населби на Битола. Извор
Ротино: Село во северното подножје на Пелистер, со пристап до планинските предели. Извор
Свиниште: Мала рурална населба во Општина Битола. Извор
Секирани: Земјоделско село во северна Пелагонија. Извор
Снегово: Мало ридско село близу Битола. Извор
Средно Егри: Земјоделска населба меѓу Горно и Долно Егри. Извор
Српци: Село во северниот дел на општината. Извор
Старо Змирнево: Мала постара населба, именски спарена со Ново Змирнево. Извор
Стрежево: Село што по името се поврзува со големата акумулација и водостопанскиот систем северно од Битола. Извор
Трн: Големо село непосредно северно од Битола. Извор
Трново: Село со влашко наследство во подножјето на Пелистер. Извор
Цапари: Големо село и локално средиште во подножјето на Пелистер, западно од Битола. Извор
Црнобуки: Пелагониско село на северниот патен коридор. Извор
Црновец: Мало село во северниот дел на Општина Битола со манастирско наследство. Извор

Манастири во близина

Манастир „Св. Илија“: Манастир во подножјето на Пелистер што им служи на Ротино и околните села. Извор
Манастир „Св. Петар и Павле“: Селски манастирски комплекс во северниот дел на општината. Извор
Манастир „Св. Ѓорѓи“: Манастир во селото со влашко наследство, во подножјето на Пелистер. Извор
Манастир „Св. Ана“: Планински манастир поврзан со заштитеното село Маловиште. Извор
Манастир „Св. Илија“: Манастир северно од Битола што им служи на Крклино и блиските заедници. Извор
Манастир „Св. Илија“: Јужен селски манастир близу подножјето и пограничниот предел. Извор
Манастир „Св. Меркуриј“: Селски манастир југоисточно од Битола. Извор
Манастир „Св. Ѓорѓи“: Манастир во богатиот православен наследен предел на Велушина. Извор
Буковски манастир „Преображение Христово“: Историски манастир над големото село Буково, близу Битола. Извор
Манастир „Св. Христофор“: Манастир на падините непосредно југозападно од Битола, документиран во општински материјали за наследството. Извор
Манастир „Св. Петка“: Манастир во подножјето на Пелистер, поврзан со големото село Цапари. Извор
Манастир „Св. Илија“: Манастир над селото Лавци, на западниот раб на Битола. Извор
Манастирски комплекс „Св. Архангел и Св. Спас“: Втор манастирски комплекс во околината на Буково, забележан во локалните збирки за наследството. Извор
Манастир „Св. Атанасиј“: Манастирски локалитет во пределот кај некогашната населба Смолево. Извор