Град во Македонија

Дебар · Debar

Дебар се наоѓа во компактна западна котлина каде што пределите на Црн Дрим и Радика се среќаваат речиси на границата со Албанија. Дешат и планинскиот крај Кораб–Бистра се издигаат околу градот, додека долгите сини ракави на Дебарското Езеро му даваат на денешниот град брег што не постоел пред изградбата на браната Шпилје.

Положбата меѓу внатрешноста на Македонија и долините на Дрим го направила Дебар старо пазарно и управно средиште. Во османлиските векови, градителите, иконописците и резбарите од поширокиот дебарски и мијачки крај станале познати далеку од дома, оставајќи иконостаси, цркви и куќи низ Балканот.

Во 2021 година општината имала 15.412 жители, од кои 11.735 живееле во градот. Албанскиот и македонскиот јазик имаат службена употреба, а албанските, македонските, турските, ромските и другите семејни традиции се среќаваат во џамиите, црквите, училиштата, дуќаните, свадбената музика и храната.

Градот го опкружуваат седумнаесет села, меѓу кои бањските населби Баниште и двете Косоврасти, Гари поврзано со занаетчиството, манастирското село Рајчица и помали заедници во сливот на Дрим. Неколку од нив денес имаат многу малку постојани жители, но семејните враќања, селските слави и големата дебарска дијаспора ги одржуваат нивните имиња и идентитети живи.

Накратко

Општина: Општина Дебар
Население во градот: 11.735
Население во општината: 15.412
Година на попис: 2021
Површина на општината: 145,75 км²
Приближно патно растојание од Скопје: 131 км
Поштенски број: 1250
Домаќинства: 4.157
Клима: Континентална клима на планинска котлина, со јадранско влијание по коридорот на Црн Дрим
Спортски клубови: ФК Кораби
Култура: Албанскиот и македонскиот јазик имаат службена локална употреба и обликуваат природно двојазична граѓанска култура. · Историската дебарска школа на градители, резбари и иконописци влијаела врз верската и станбената архитектура низ Балканот. · Термалното капење во Баниште и Косоврасти е долгогодишна регионална здравствена традиција.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се евидентирани 11.735 жители во градот и 15.412 во општината; 3.677 жители живееле надвор од градската населба.

Географија

Дебар лежи во компактна котлина на крајниот запад на Северна Македонија, само неколку километри од Албанија. Градот се наоѓа под планината Дешат и планинскиот систем Кораб–Коритник, додека Стогово се издига на исток. Овие високи сртови затвораат предел со континентални и јадрански обележја: зимите можат да бидат снежни, но поблаг воздух навлегува во котлината и по коридорот на Црн Дрим.

Современиот брег на Дебарското Езеро започнува крај самиот град. Акумулацијата е создадена таму каде што Радика се влева во Црн Дрим, а нејзините долги ракави се протегаат во долините на двете реки. Минералните извори во Баниште и Косоврасти, кањонот на Радика и блискиот Рајчички манастир го прават Дебар порта кон поширок планински и езерски предел, а не изолирана погранична населба.

Историја

Положбата на Дебар меѓу долината на Дрим, средишна Македонија и албанската внатрешност му давала регионално значење долго пред да постои денешната граница. Средновековните сили се натпреварувале за областа, а под Османлиското Царство Дебар станал седиште на управна област и пазар за околните планински краишта. Населението и верскиот живот биле разновидни, одразувајќи го движењето низ еден од природните коридори на западниот Балкан.

Дебар станал особено прочуен по градителите, резбарите и иконописците. Мајстори од поширокиот дебарски и мијачки крај работеле далеку надвор од својата област, обликувајќи цркви, куќи и резбани иконостаси низ Балканот. Трговијата, обработката на метал, шивачките и другите занаети го издржувале градот, додека периодите на немири и иселување повеќепати ги менувале неговата големина и карактер во деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век.

Дваесеттиот век го претворил Дебар во пограничен град. Завршувањето на браната Шпилје во 1969 година го создало Дебарското Езеро и трајно ја изменило долината: донело производство на хидроенергија, но потопило постари патишта и крајречно земјиште. Денешниот град останува управно и трговско средиште, препознатливо по албанскиот и македонскиот културен живот, бањската традиција и тесната врска со околните планини.

Целосниот историски текст

Најраниот забележан спомен што се наведува за Дебар е картата на Птоломеј од околу средината на вториот век, на која местото е означено како Деборус. За населбата знаел и византискиот цар Василиј II, а Феликс Петанчиќ во 1502 година ја навел како Дибри.

Градот подоцна бил во состав на Првото Бугарско Царство. До почетокот на единаесеттиот век преминал под византиска власт, кога Василиј II го завршил освојувањето на Самуиловата бугарска држава.

Боемунд и неговата норманска војска го зазеле градот во 1107 година. Во тринаесеттиот и четиринаесеттиот век власта над него се менувала меѓу Епирското Деспотство, Второто Бугарско Царство, Византиското Царство и Србија.

Османлиите го освоиле Дебар кон крајот на четиринаесеттиот век.

Во времето на албанскиот кнез Ѓерѓ Кастриоти Скендербег, Дебар имал важна улога во востанијата на албанското население против османлиската власт. Од 1443 до 1465 година Дебарскиот крај лежел на границата меѓу османлиските и востаничките сили и постојано бил оспоруван. Според наследениот текст, две големи битки близу Дебар, на 29 април 1444 и 27 септември 1446 година, завршиле со османлиски порази.

Во почетокот на деветнаесеттиот век, кога Дебар се кренал против османлискиот султан, францускиот патописец, публицист и научник Ами Буе забележал 64 дуќани и 4.200 жители. Дебар најпрво бил санџачко средиште во Скадарската област, а од 1877 до 1912 година во битолската управна област. Во османлиските извори се нарекувал Дебре или Дебре-и Бала, односно Горен Дебре, за да се разликува од Дебре-и Зир, некогашното име за Пешкопеја.

Дебар бил тесно вклучен во албанското национално движење. На 1 ноември 1878 година албански водачи од градот учествувале во основачките активности на Призренската лига.

Во Првата балканска војна од 1912–1913 година, Кралството Србија го анектирало градот. Наследениот текст опишува востание во септември 1913 година на Македонци од Дебар против натамошната власт на српското кралство, кое анахроно го нарекува Кралство Југославија; тоа државно име било усвоено дури во 1929 година. Во текот на востанието албански вооружени сили го зазеле Дебар, но српската војска повторно го освоила подоцна истиот месец.

Кон крајот на деветнаесеттиот век градот наводно имал 15.500 жители. По Првата светска војна населението почнало да се намалува.

Наследениот текст ја датира италијанската анексија на Дебар и на поголемиот дел од западна Македонија на 29 јуни 1939 година. Тоа не се совпаѓа со утврдената хронологија: окупацијата на Југославија од силите на Оската, вклучувајќи го и предавањето на Дебар под италијански контролирана Албанија, уследила по инвазијата во април 1941 година, па датумот во наследениот текст треба да се исправи. Под италијанска власт проширената албанска држава функционирала како протекторат, а локалната управа во Дебар преминала кај албанските власти; биле отворени училишта, радиостаници и весници на албански јазик. По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, германските сили ја презеле контролата. Следувала жестока двомесечна борба меѓу албанските партизани и германските единици придружувани од пронацистички албански формации. Комунистичките сили на Енвер Хоџа конечно го зазеле Дебар на 30 август 1944 година. По завршувањето на борбите и воспоставувањето комунистички власти во двете соседни држави, Дебар повторно влегол во Југославија.

Препознатлив по

Дебарското Езеро и средбата на долините на Црн Дрим и Радика
Историската дебарска школа на резбарство, иконопис и градителство
Минералните извори во Баниште и Косоврасти
Манастирот „Св. Ѓорѓи Победоносец“ во Рајчица

Занимливости

Град кај два речни кањона: Дебар се наоѓа таму каде што Радика се приближува кон Црн Дрим, во природен коридор меѓу западна Северна Македонија и Албанија. Извор
Дебарското Езеро е акумулацијата Шпилје: Акумулацијата крај градот напојува голема хидроцентрала; општината наведува годишно производство поголемо од 300 милиони киловат-часови. Извор
Две различни области со термална вода: Општинското истражување бележи извори со температура од околу 36–39,3 °C во Баниште и потопла вода од околу 48 °C кај Косоврасти. Извор
Необичен гипсен предел: Општинската урбана ревизија ги определува наоѓалиштата на гипс со висока чистота како еден од необичните геолошки ресурси на Дебар. Извор
Занаетчиите го пренеле Дебар низ Балканот: Мајсторите од дебарско-мијачкиот крај станале прочуени по градителството, иконописот и длабоко резбаната дрвена црковна опрема. Извор
Рајчичкиот манастир датира од 1835 година: Манастирот „Св. Ѓорѓи Победоносец“ се наоѓа околу два километри од градот и останува активна женска монашка заедница. Извор
Дебарскиот конгрес се одржал во 1909 година: Конгресот собрал албански политички и културни претставници во доцниот османлиски уставен период. Извор
Свесно двојазична општина: Општинската ревизија ги наведува и македонскиот и албанскиот како службени локални јазици, одразувајќи го живиот општествен состав на Дебар. Извор

Познати личности

Хаки Стермили: Албански писател, новинар и активист, најпознат по романот „Да бев момче“. Извор
Вехби Дибра: Верски научник, делегат на албанската независност и прв голем муфтија на Албанија. Извор
Ибе Паликуќи: Млада партизанска организаторка, запаметена како народен херој во Северна Македонија. Извор
Гезим Острени: Воен офицер и политичар кој извршувал високи функции во Северна Македонија. Извор
Неџат Аголи: Правник, партизан и политички деец кој учествувал во првата републичка влада во рамките на Југославија. Извор
Саид Најдени: Учител, верски научник и активист за образование на албански јазик, познат и како Хоџа Вока. Извор
Фуат Дибра: Албански политичар и министер, активен во првата половина на дваесеттиот век. Извор
Абдурахман Дибра: Албански политички деец и владин министер во меѓувоениот период. Извор
Шериф Лангу: Исламски свештеник кој подоцна ја предводел муслиманската заедница на Албанија. Извор

Села

Баниште: Село во планинско подножје западно од Дебар, познато по термалните извори и бањските капацитети. Извор
Бомово: Мало село во Дебарската Котлина, близу границата со Албанија. Извор
Гари: Историско мијачко село прочуено по градителите, каменоделството и селската архитектура. Извор
Горно Косоврасти: Горно село над долината на Радика и областа со термални води кај Косоврасти. Извор
Долно Косоврасти: Село крај Радика поврзано со топлите извори и бањското користење. Извор
Коњари: Мала рурална населба во Општина Дебар. Извор
Кривци: Село во компактното општинско подрачје на Дебар. Извор
Могорче: Планинско село источно од Дебар, во пределот на Стогово. Извор
Осој: Село поврзано со пошироката дебарска школа на традиционално занаетчиство. Извор
Отишани: Село во Дебарската Котлина, близу езерскиот предел. Извор
Рајчица: Село непосредно источно од Дебар, познато по манастирот „Св. Ѓорѓи Победоносец“. Извор
Селокуќи: Мала населба близу Дебар. Извор
Спас: Село во пограничниот предел на општината. Извор
Татар Елевци: Мала рурална населба во Општина Дебар. Извор
Трнаниќ: Мало село чие сегашно име во регистарот на ДЗС е Трнаниќ. Извор
Хаме: Населба непосредно на работ на Дебар. Извор
Џепиште: Село јужно од Дебар, близу границата со Албанија; вклучено е во важечкиот регистар на населени места на ДЗС. Извор

Манастири во близина

Манастир „Св. Ѓорѓи Победоносец“: Женски манастир од деветнаесеттиот век и историски метох на Бигорскиот манастир, денес познат по активниот монашки живот и црковното занаетчиство. Извор
Манастир „Св. Јован Бигорски“: Големиот регионален манастир е културно близок до Дебар и поврзан со Рајчица, но се наоѓа надвор од денешната граница на Општина Дебар; неговиот резбан иконостас е ремек-дело на дебарско-мијачката школа. Извор

Во оваа збирка се зачувани 3 стари и 30 современи градски фотографии.