Град во Македонија

Делчево · Delchevo

Делчево ја следи Брегалница низ Пијанечката Котлина, на само десет километри од источниот граничен премин кон Бугарија. Голак се издига непосредно западно од градот, додека овоштарници, ниви и села се простираат по речните тераси на приближно 570–650 метри надморска височина.

Населбата долго била позната како Царево Село и под османлиска власт служела како пазар за Пијанец. Во 1950 година била преименувана во Делчево во чест на Гоце Делчев — чин на одбележување, а не тврдење дека тој бил роден тука — додека повоените патишта, училишта и индустрија ја зајакнале нејзината улога како средиште на котлината.

Пописот од 2021 година забележал 13.585 жители во општината, од кои 9.644 во градот. Иако иселувањето го намалило населението, семејните враќања, пазарот, фудбалот, музиката и селските собири и натаму му даваат на местото дружељубив источно-македонски ритам.

Општината ја дополнуваат дваесет и едно село. Разловци го чува споменот на востанието од 1876 година; Драмче и Тработивиште ја негуваат Копачката; Ѕвегор се наоѓа крај заштитен геолошки профил; а високите мали населби како Бигла, Ветрен и Селник ја покажуваат потивката планинска страна на Пијанец.

Накратко

Општина: Општина Делчево
Население во градот: 9.644
Население во општината: 13.585
Година на попис: 2021
Површина на општината: 422,4 км²
Надморска височина: 610 м
Висински распон: 570 · 650 м
Приближно патно растојание од Скопје: 170 км
Приближно растојание од бугарската граница: 10 км
Поштенски број: 2320
Клима: Континентална клима на Пијанечката Котлина, со планинско влијание
Спортски клубови: ФК Брегалница Делчево
Култура: Копачката ги поврзува музиката, танцот и селската општествена меморија во Драмче и Тработивиште. · Разловечкото востание е определувачка историска референца за целиот Пијанечки крај. · Голак и Брегалница ѝ даваат на општината култура на планински излети, овоштарници и крајречно земјоделство.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се евидентирани 9.644 жители во градот и 13.585 во општината; 3.941 жители живееле надвор од градската населба.

Географија

Делчево се наоѓа на реката Брегалница во Пијанечката Котлина, близу источната граница на Северна Македонија со Бугарија. Масивот Голак се издига непосредно на запад, додека пониски ридови и речни тераси се отвораат кон граничниот премин на јужните приоди кон Деве Баир. Надморската височина и затворената котлинска положба носат топли лета, студени зими и јасно изразени годишни времиња.

Брегалница го поврзува Делчево со поширокиот источен дел на земјата, а патиштата водат кон Кочани, Берово и Пехчево. Голак е најблискиот планински простор за рекреација, додека во околниот пијанечки предел се среќаваат необични земјени столбови создадени со ерозија. Овоштарниците, сточарството, шумарството и малите земјоделски стопанства остануваат видливи веднаш зад градскиот раб.

Историја

Локалната традиција една постара населба на ова место ја поврзува со византиското име Василево. Пишаните и усните извори подоцна го споменуваат местото како Царево Село — име под кое било познато во османлискиот период и во дваесеттиот век. Положбата крај Брегалница и на патиштата кон исток му помогнала да им служи на расфрланите пијанечки села како пазарно и занаетчиско средиште.

Крајот на османлиската власт донел војна, нови граници и промени во населението низ регионот. Царево Село станало дел од Кралството Србија во 1912 година, а подоцна од Југославија. Во 1950 година градот бил преименуван во Делчево во чест на револуционерот Гоце Делчев; името е одбележување, а не означување на неговото родно место.

Повоените вложувања ја прошириле управната улога на Делчево и донеле нови домови, училишта и индустрија. Градот денес останува средиште на Пијанец и источна порта, со идентитет длабоко вкоренет во долината на Брегалница, пределот на Голак и врските со соседна Бугарија.

Целосниот историски текст

Пијанечкиот крај има богат археолошки запис. Наследениот текст споменува неолитски остатоци кај Габрово, Драмче, Ѕвегор и Град, како и наоди од халштатскиот период кај Бигла, Драмче и Делчево. Опишува римски пат што водел кон Осогово долж десниот брег на Брегалница, покрај Тработивиште и низ Малешевијата кон Солун. За друг важен пат се вели дека го поврзувал римскиот град Астибо — денешен Штип — со Пауталија — денешен Ќустендил — преку Виница и Бигла, преминувајќи ја Брегалница кај Очипала и продолжувајќи низ месностите Киделица и Црна Скала. Оваа мрежа на крај се поврзувала со Виа Егнација меѓу Дирахиум и Солун.

Бројни остатоци од римската антика се пронајдени кај Ѕвегор, Град, Илиово и други месности. Главната населба што ја определува наследениот текст се наоѓа кај селото Град, додека повеќе локалитети во областа покажуваат долг континуитет на живеење. Поновите истражувања во Град, според текстот, документираат населба што ги опфаќала доцноантичкиот и средновековниот период.

Постојат повеќе објаснувања за името Пијанец, кое наликува на македонскиот збор за пијан човек. Едно народно толкување го поврзува со одгледувањето сливи и со производството и пиењето ракија во крајот. Друго се повикува на растение што исто така се нарекувало пијанец, опишано како халуциногено и наводно растело меѓу пченицата, па брашното загадено со него ги успивало луѓето. Поучени толкувања го поврзуваат името со древните Пајонци или со средновековен град со слично име, но наследениот текст забележува дека овие објаснувања не се потврдени.

Нејасен извор, опишан како Повелба на „Василие Пијанец Втори“, наводно го споменува Пијанец како територија присоединета кон Византија и под надлежност на мородвискиот епископ. Областа подоцна преминала под бугарска власт, потоа накратко под средновековната српска држава, а по османлиското освојување на Балканот станала дел од ќустендилската управна област. Насловот и идентитетот на наведената повелба се нејасни во наследениот текст и бараат проверка.

Наследениот текст го определува Василево како најгусто населено место во Пијанец во византискиот период и вели дека било именувано по византиски цар Василиј. Наведува дека Василево првпат се појавува во една од повелбите на цар Душан од 1347–1350 година како село во Пијанец со цркви посветени на Свети Никола и на Богородица крај Брегалница. Според истата нарација, силен земјотрес во 1904 година го разурнал Василево, по што жителите се населиле во Горно Маало, на ридот спроти устието на Габровица, и изградиле ново Василево и црква „Св. Богородица“, денешната градска црква. Оваа доцна употреба на името Василево не се согласува лесно со сопствениот опис на Царево Село во текстот и треба да се провери во локалните примарни извори.

Турското население се населило во таканареченото Средно Маало, додека Василево било познато по сточарството и сливите. Бидејќи се наоѓало на важен пат кон Струма, султанот Мехмед IV наводно го посетил во 1671 година и наредил да се изгради џамија за турската заедница во Средно Маало. Наследената нарација понатаму тврди дека посетата на султанот го забрзала преминувањето на дел од македонското население во ислам и дека муслиманското доселување брзо го зголемило бројот на жители. Потоа наведува дека населбата била наречена Василево — протолкувано како „место на султанот“ — во знак на благодарност за посетата и џамијата. Овие тврдења за верските преминувања и именувањето се широки, меѓусебно неусогласени со претходната етимологија и бараат независни историски докази.

Во осумнаесеттиот и деветнаесеттиот век, Царево Село било рурална населба населена со Турци, Македонци и Торбеши, при што последните во наследениот текст се опишани како најголема група. До средината на деветнаесеттиот век македонски занаетчии го населиле Горно Маало, долж она што текстот го нарекува долина на Струма, и ја основале чаршијата. Во Долно Маало живееле влашки сточари од западна Македонија, кои ги носеле овците на пасиштата на Голак. Голем број муслимански бегалци или мухаџири, во текстот наречени Маџири и дојдени од северна Бугарија, исто така се населиле во Долно Маало, па еден дел бил наречен Маџир Маало. Споменувањето на Струма изгледа географски непрецизно за самиот град и можеби се однесува на поширок пат, а не на локалниот речен систем.

По ослободувањето на Бугарија, македонски семејства од ќустендилскиот крај — главно трговци, занаетчии и земјоделци — се доселиле во Царево Село. Населбата тогаш имала 1.610 жители и почнала да наликува на мало гратче со пазар и чаршија. До крајот на деветнаесеттиот век, наследениот текст бележи 220 турски и 80 македонски куќи, а земјоделството било главна дејност. Новата граница со Бугарија по Балканските војни го забавила развојот, иако Царево Село станало околиско седиште и главно стопанско средиште на Пијанец. Меѓу двете светски војни населението растело со умерено темпо, а населбата се ширела на десниот брег на Брегалница.

По Втората светска војна и воспоставувањето на новиот социјалистички поредок, Царево Село на 1 мај 1950 година го сменило името по, како што вели наследениот текст, четврти пат. Оттогаш го носи името на револуционерот и идеолог Гоце Делчев.

Повоеното стопанско ширење на земјата го поттикнало индустрискиот развој, кој постепено потиснал многу традиционални занаети. Делчево добило широки асфалтирани улици и булевари, канализациски и водоводен систем, паркови и озеленет јавен простор, со што поранешната пазарна населба го добила денешниот урбан облик.

Препознатлив по

Реката Брегалница и Пијанечката Котлина
Планината Голак и нејзините пешачки предели
Земјените пирамиди и другите блиски ерозивни облици
Улогата на источен пограничен и пазарен град

Занимливости

Царево Село станало Делчево во 1950 година: Градот го добил денешното име во чест на револуционерот Гоце Делчев; тој е патрон на името, а не роден син на градот. Извор
Римски пат минувал низ Пијанец: Општинската историја ја сместува котлината на древен пат што ги поврзувал Астибо и Пауталија, покажувајќи ја долгата сообраќајна улога на долината. Извор
Копачката е живо наследство на УНЕСКО: Соборското оро од Драмче го изведуваат машки играорци во полукруг, а знаењето се пренесува преку селската заедница. Извор
Ѕвегор чува геолошка реткост: Заштитениот профил во Ѕвегор открива необична низа карпи и седименти признаена како природна реткост. Извор
Киселица додава карст во источна Македонија: Пештерата Киселица е необична локална карстна појава во регион попознат по речните котлини и кристалестите планини. Извор
Разловци го запалило востанието во 1876 година: Разловечкото востание започнало во селото и се проширило низ Малешевско-пијанечкиот крај, станувајќи средишен дел од локалната историска меморија. Извор
Најстарата градска градба се поврзува со 1448 година: Општината ја определува џамијата на султан Мехмед Фатих II како најстара градба во Делчево, притоа забележувајќи дека со текот на времето била обновувана. Извор
Поблиску до границата отколку до железницата: Општинските инфраструктурни податоци го сместуваат преминот со Бугарија на околу 10 километри, а најблиската железничка врска во Кочани на околу 40 километри. Извор

Познати личности

Влатко Стојановски: Македонски репрезентативен фудбалски напаѓач со клупско искуство во повеќе европски земји. Извор
Ванчо Трајанов: Поранешен македонски репрезентативен дефанзивен играч за врска со долга домашна и бугарска клупска кариера. Извор
Гоце Узунски: Ударник, композитор и аранжер, познат како член на групата „Синтезис“. Извор
Димитар Узунски: Фолклорист и главен носител на традицијата, чија работа помогнала да се зачува Копачката. Извор
Мирко Иванов: Македонски политичар и поранешен пратеник. Извор
Орце Симов: Професор и стручњак за информатичка технологија, активен во високото образование и ИТ-секторот. Извор
Зафир Стојанов: Физичар и универзитетски професор поврзан со развојот на образованието по физика во Македонија. Извор

Села

Бигла: Високо село во северниот дел на Општина Делчево. Извор
Ветрен: Мала планинска населба во Пијанечкиот крај. Извор
Вирче: Село со повеќе евидентирани цркви и манастирски локалитети. Извор
Вратиславци: Рурална населба во Делчевската Котлина. Извор
Габрово: Големо село близу Делчево и патот кон бугарската граница. Извор
Град: Историско село чие име и локалитетот Ќелија упатуваат на постар утврден и верски предел. Извор
Драмче: Пијанечко село меѓународно поврзано со орото Копачка, впишано од УНЕСКО. Извор
Ѕвегор: Големо село на пограничниот пат, крај заштитен геолошки профил; неговото македонско име започнува со буквата Ѕ. Извор
Илиово: Село близу Делчево, во Пијанечката Котлина. Извор
Киселица: Мало село поврзано со необична локална пештера и карстен предел. Извор
Косово Дабје: Рурална населба во Општина Делчево. Извор
Нов Истевник: Село историски и географски поврзано со Стар Истевник. Извор
Очипала: Село во источниот селски предел на општината. Извор
Полето: Мала населба во Пијанечката Котлина. Извор
Разловци: Историското село во средиштето на Разловечкото востание од 1876 година. Извор
Селник: Мало планинско село во Општина Делчево. Извор
Стамер: Село јужно од Делчево во земјоделскиот предел на котлината. Извор
Стар Истевник: Постаро планинско село, именски поврзано со Нов Истевник. Извор
Тработивиште: Село чии музичари и носители на традицијата го споделуваат живото наследство на Копачката. Извор
Турија: Мала рурална населба во општината. Извор
Чифлик: Село близу градот, во Пијанечката Котлина. Извор

Манастири во близина

Манастир „Пресвета Богородица — Источен Петок (Балаклија)“: Главен православен манастир и поклоничко место што му служи на градот. Извор
Манастир „Покров на Пресвета Богородица“: Селски манастир посветен на Покровот на Пресвета Богородица. Извор
Манастир „Св. Ѓорѓи“: Православен манастир поврзан со селото Вирче. Извор
Манастир „Св. Илија“: Локален манастир што му служи на големото село на пограничниот пат. Извор
Манастир „Св. Петка“: Манастирски локалитет кај Црквенец, кој е месност, а не населено место во важечкиот регистар на ДЗС. Извор
Манастирски локалитет Ќелија: Евидентиран манастирски или испоснички локалитет во историскиот предел околу Град. Извор
Манастир кај Ѓурѓов Даб: Посебна манастирска месност евидентирана во општинскиот инвентар на културни споменици. Извор
Манастир „Св. Пантелејмон“: Планински манастирски локалитет на Голак над Пијанечката Котлина. Извор
Манастир „Св. Димитриј“: Втор евидентиран манастирски локалитет во високото село Бигла. Извор