Град во Македонија

Демир Хисар · Demir Hisar

Демир Хисар е млад град во стар крај. Се наоѓа во горната долина на Црна Река, меѓу Пелагонија, Крушево и планинските патишта кон Кичево, и ѝ служи на општина со шумовити сртови, карстни полиња, ридови богати со железо и одамна основани села.

Пошироката област традиционално се нарекувала Железник, а и тоа име и турското Демир Хисар повикуваат на земја на железо и тврдини. Средновековниот и османлискиот живот бил распрснат меѓу селата и манастирите; денешното управно средиште се развило главно по 1945 година околу населбата некогаш позната како Мургашево.

Пописот од 2021 година забележал 7.260 жители во општината и 2.431 во градот. Населението е малобројно, но културната тежина е голема: Смилево му го дало на илинденското движење Даме Груев и било домаќин на конгресот во 1903 година, а Слоештица ѝ го дала на македонската книжевност Петре М. Андреевски.

Градот го опкружуваат четириесет села, а секое носи дел од Железник: Слепче и Журче со своите манастири, Смилево со мијачкиот идентитет и илинденската меморија, Бабино со библиотеката АЛ-БИ и оддалечените населби како Големо Илино, Брезово и Ракитница, каде што шумата, пасиштата и семејните враќања го обликуваат текот на годината.

Накратко

Општина: Општина Демир Хисар
Население во градот: 2.431
Население во општината: 7.260
Година на попис: 2021
Површина на општината: 473 км²
Вообичаена височина во низината: 600 · 700 м
Приближно патно растојание од Скопје: 160 км
Приближно патно растојание од Битола: 30 км
Поштенски број: 7240
Клима: Континентална клима на горната долина на Црна Река, со силно планинско влијание
Спортски клубови: ФК Демир Хисар
Култура: Смилево чува препознатлива мијачка енклава, носија и средишно место во илинденската историја. · Бројните цркви и манастири во општината им даваат на верските слави силна улога во селскиот живот и дијаспората. · Корените на Петре М. Андреевски во Слоештица ја прават книжевноста невообичаено видлив дел од локалниот идентитет.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се евидентирани 2.431 жител во градот и 7.260 во општината; 4.829 жители живееле надвор од градската населба.

Географија

Демир Хисар ја зафаќа долината на горниот тек на Црна Река, западно од Пелагониската Рамнина и меѓу планинските системи што ги раздвојуваат Битола, Кичево и Крушево. Самиот град е мал и релативно млад, но ѝ служи на голема рурална општина со шумовити сртови, потоци хранети од извори и одамна основани села. Патиштата низ долината ја создаваат природната врска меѓу јужна Пелагонија и централно-западната внатрешност.

Постарото име на областа, Железник, и денешното име од турско потекло означуваат „железна тврдина“ или упатуваат на железото. Тие ја одразуваат геологијата богата со руда во околните ридови и споменот на обработката на метал, а не една конкретна зачувана тврдина. Горниот тек на Црна и шумовитиот терен ѝ даваат на општината тивок, пасторален карактер.

Историја

Пошироката област Железник има историја многу постара од денешниот град. Средновековните цркви и манастири во Слепче, Журче, Слоештица и други села покажуваат дека ова со векови било населен верски и културен предел. Манастирските имоти, земјоделските заедници и патиштата меѓу Пелагонија и Кичево го устројувале локалниот живот низ византиската, средновековната и османлиската власт.

Самиот Демир Хисар започнал да се развива како градско и управно средиште по Втората светска војна, особено од крајот на 1945 година. Јавните установи и новите домови се концентрирале крај патот и реката, постепено привлекувајќи ги услугите од постарите селски средишта. Тоа објаснува зошто градот има современ план, додека најзначајното наследство на општината е распрснато низ селата.

Денес историјата на Демир Хисар најдобро се разбира како приказна за Железник во целина: планини богати со железо, манастирска уметност, селски книжевни традиции и град од дваесеттиот век создаден да им служи.

Целосниот историски текст

Заедницата Демир Хисар започнала да се развива во 1945 година, непосредно по Втората светска војна. Наследениот текст вели дека најпрво во селото Лопатица биле воспоставени нова политичка, општествена и управна заедница и локална јавна управа. По промени во територијалните и урбанистичките прописи на републиката, управното средиште било преместено во Мургашево, околу кое се развил денешниот град.

Името Демир Хисар е поврзано со наоѓалиштата на железо во околните планини и вообичаено се преведува како „Железна тврдина“. Наследениот текст вели дека името на местото се менувало со последователните владетели и периоди на власт.

Според наследената нарација, под грчка власт областа била позната како Сидеро Кастро, што исто така значи „Железна тврдина“, а османлиската војска подоцна го пренела името како Демир Хисар, со истото значење на турски. Демир Хисар останал име на градот во Југославија и се употребува и денес. Оваа уредна грчко-османлиска низа ја поедноставува многу подолгата и помалку праволиниска историја на именувањето, која ги опфаќа и регионалното словенско име Железник и средновековната форма Сидерон Кастрон; затоа широката ознака „грчка власт“ во изворот бара попрецизно датирање и атрибуција.

Препознатлив по

Историската област Железник, односно „железниот“ крај
Слепченскиот манастир и другите средновековни верски локалитети
Приватната библиотека АЛ-БИ во селото Бабино
Шумовитите предели на горниот тек на Црна Река

Занимливости

Името значи Железна тврдина: Демир на турски значи железо, а хисар тврдина; постарите регионални имиња како Железник и Сидерон Кастрон ја носат истата претстава за железен крај. Извор
Град создаден по 1945 година: Денешното управно средиште израснало по Втората светска војна околу Мургашево, додека најголемиот дел од постарата историја на општината останува во нејзините села. Извор
Еден град и четириесет села: Денешната општина содржи точно четириесет и едно населено место: градот Демир Хисар и четириесет именувани села. Извор
Смилевскиот конгрес го подготвил Илинден: Делегатите се состанале во Смилево од 2 до 7 мај 1903 година за да го организираат Битолскиот револуционерен округ пред Илинденското востание. Извор
Мијачко село далеку од вообичаеното мијачко јадро: Смилево е препознатлива мијачка културна енклава на околу 880 метри надморска височина, со карактеристични носии, градителство и семејни традиции. Извор
Слепче било ракописно средиште: Манастирот „Св. Јован Претеча“ станал важно книжевно, препишувачко и духовно средиште поврзано со Охридската архиепископија. Извор
Предел густ со свети места: Општината бележи шеесет и две цркви и манастири низ расфрланите населби, од кои неколку се заштитени како културно наследство. Извор
Приватна библиотека во Бабино: Библиотеката АЛ-БИ е препознатлива рурална културна атракција, чија голема приватна збирка привлекува посетители во малото село. Извор
Железото било повеќе од име: Општинските документи бележат некогашна експлоатација на железна руда во областа Сопотница–Жван, поврзувајќи го името на местото со вистинската геологија и работа. Извор
Церско Поле е голема карстна котлина: Општинската туристичка стратегија го опишува Церско Поле како најголемото површинско карстно поле во земјата, простран висок предел на работ на општината. Извор

Познати личности

Даме Груев: Учител, револуционерен организатор и еден од основачите на македонската револуционерна организација. Извор
Петре М. Андреевски: Голем македонски поет, романсиер и драматург, автор на дела меѓу кои „Пиреј“. Извор
Ѓорѓи Чуранов: Револуционер и учесник во илинденскиот период и локалната борба околу Смилево. Извор
Милош Трајковски: Револуционерен борец поврзан со народноослободителното движење во регионот. Извор
Кузман Тодоровски: Локален револуционер и борец запаметен во историскиот запис на општината. Извор
Мијајле Стојанов Филипоски: Револуционерен борец од регионалното движење во илинденскиот период. Извор
Јордан Пиперката: Револуционерен војвода и народен херој, активен во западна Македонија во илинденскиот период. Извор
Живко Поповски-Цветин: Сликар и хуманист познат по долгогодишниот проект „Цвеќе на мирот“. Извор

Села

Бабино: Село во планинско подножје, познато по приватната библиотека АЛ-БИ и револуционерните врски. Извор
Базерник: Мала рурална населба во Општина Демир Хисар. Извор
Бараково: Село близу општинското средиште во горната долина на Црна Река. Извор
Белче: Мало село во Железничкиот крај. Извор
Боиште: Рурално село во Општина Демир Хисар. Извор
Брезово: Планинско село и родно место на сликарот Живко Поповски-Цветин. Извор
Вардино: Село близу Демир Хисар, во горната долина на Црна Река. Извор
Велмевци: Село во западниот планински предел на општината. Извор
Вирово: Рурална населба во Железничкиот крај. Извор
Големо Илино: Високо планинско село со манастирско наследство посветено на Свети Илија. Извор
Граиште: Село поврзано со манастирот „Св. Тома“. Извор
Доленци: Мала населба во Општина Демир Хисар. Извор
Единаковци: Село близу патиштата низ горната долина на Црна Река. Извор
Жван: Село во историскиот дел на општината богат со железо. Извор
Железнец: Село чие име ја чува врската на регионот со железото. Извор
Журче: Историско село со значајно манастирско и црковно наследство. Извор
Загориче: Мала рурална населба во општината. Извор
Зашле: Планинско село во демирхисарскиот предел. Извор
Кочиште: Мала населба во Железничкиот крај. Извор
Кутретино: Село близу општинското средиште. Извор
Лесково: Мала рурална населба во Општина Демир Хисар. Извор
Мало Илино: Планинско село, именски спарено со Големо Илино. Извор
Мренога: Мала населба во регионот на горна Црна. Извор
Ново Село: Село во Општина Демир Хисар. Извор
Обедник: Рурална населба во северниот предел на општината. Извор
Прибилци: Село на долинските патишта низ Демир Хисар. Извор
Радово: Мало рурално село во општината. Извор
Ракитница: Оддалечено планинско село во шумовитиот западен дел на општината. Извор
Растојца: Рурална населба во Железничкиот крај. Извор
Света: Мало село во Општина Демир Хисар. Извор
Сладуево: Село во пределот на горна Црна. Извор
Слепче: Големо историско село познато по манастирот „Св. Јован Претеча“. Извор
Слоештица: Книжевното село на Петре М. Андреевски, сместено во планинскиот предел западно од градот. Извор
Смилево: Мијачка културна енклава, родно место на Даме Груев и место на Смилевскиот конгрес од 1903 година. Извор
Сопотница: Село во јужниот дел на историскиот Железнички крај богат со железо. Извор
Стругово: Мала населба во Општина Демир Хисар. Извор
Суво Грло: Рурално село во планинскиот предел на општината. Извор
Суводол: Село познато по манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ и блискиот енергетски предел. Извор
Утово: Мала рурална населба во Железничкиот крај. Извор
Церово: Село близу поширокиот карстен предел на Церско Поле. Извор

Манастири во близина

Манастир „Св. Јован Претеча“: Најзначајното средновековно духовно и книжевно средиште на општината, историски поврзано со препишување ракописи и со Охридската архиепископија. Извор
Манастир „Св. Петар и Павле“: Манастир во историското мијачко и илинденско село Смилево. Извор
Топлички манастир „Св. Никола“: Историски манастир што им служи на повеќе села во западниот дел на општината. Извор
Манастир „Св. Тома“: Селски манастир евидентиран во службениот туристички инвентар на општината. Извор
Манастир „Св. Атанасиј Александриски“: Еден од главните манастирски локалитети во Журче, во предел богат со верско наследство. Извор
Манастир „Св. Илија“: Висок планински манастир што им служи на Големо Илино и неговата иселеничка заедница. Извор
Манастир „Св. Илија“: Втор манастир поврзан со историското село Журче. Извор
Манастир „Св. Атанасиј“: Рурален манастир во јужниот железен крај на општината. Извор
Добромировски манастир: Планински манастирски локалитет над големото верско средиште Слепче. Извор
Манастир „Успение на Пресвета Богородица“: Православен манастир што им служи на Суводол и околните села во горниот тек на Црна. Извор