Град во Македонија

Кавадарци · Kavadarci

Кавадарци е градското срце на Тиквешијата, сончева котлина во која лозјата ги шараат ниските ридови околу Луда Мара. Градот лежи на околу 250 метри надморска височина, меѓу вардарскиот коридор и високите платоа на Витачево и Кожуф, во клима што поколенија лозари научиле да ја читаат преку грозјето.

Името се појавува во османлиски регистар од 1519 година, а записите од XIX век прикажуваат пазарно и управно средиште што му служело на поширокиот тиквешки крај. Тиквешкото востание од 1913 година, убиството на дванаесетте младинци во Ваташа во 1943 година и повоениот индустриски раст и денес се блиску до локалната меморија.

Во 2021 година општината имала 35.733 жители, од кои 32.038 живееле во самиот град. Лозарството тука е повеќе од стопанска гранка: бербата, семејните бочви, знаењето за визбите и манифестацијата „Тиквешки гроздобер“ му даваат на градот заеднички сезонски ритам, заедно со фудбалот, кошарката, ракометот и живата локална уметничка сцена.

Општината се протега далеку зад густото градско ткиво и опфаќа триесет и девет села. Ваташа и Глишиќ се допираат со градската периферија; Брушани, Бегниште и Возарци се свртени кон Тиквешкото Езеро; Конопиште и селата по Бошава го водат патот длабоко кон југ; а планинските населби Рожден, Р'жаново и Мајден чуваат една многу пооддалечена Тиквешија.

Накратко

Општина: Општина Кавадарци
Население во градот: 32.038
Население во општината: 35.733
Година на попис: 2021
Површина на општината: 1.132 км²
Надморска височина: 250 м
Висински распон: 230 · 270 м
Приближно патно растојание од Скопје: 105 км
Поштенски број: 1430
Клима: Влажна суптропска клима (Кепен Cfa), со топли и суви лета во Тиквешката Котлина
Спортски клубови: ГФК Тиквеш · КК Еуро Никел 2005 · ГРК Тиквеш
Култура: Тиквешкото лозарство и винарство ги обликуваат работата, храната, семејните традиции и јавниот лик на градот. · „Тиквешки гроздобер“ ја дочекува бербата на грозјето со музика, храна и улично дефиле. · Споменикот во Ваташа и годишните одбележувања го чуваат јавното сеќавање на стреланите дванаесет младинци.
Преглед на населението: На пописот од 2021 година во градот живееле 32.038 жители, а во целата општина 35.733; 3.695 жители живееле надвор од градската населба.

Географија

Кавадарци е главното градско средиште на Тиквешијата, топла и сува котлина во средното Повардарие. Градот се шири на двата брега на Луда Мара, на приближно 250 метри надморска височина. Ниските ридови, долгите сончеви периоди и почвите погодни за винова лоза ги прават лозјата определувачко обележје на околниот предел.

Патиштата го поврзуваат Кавадарци со вардарскиот коридор кај Градско и со Прилеп преку висорамнините. Југозападно од градот, Црна Река е преградена со големата тиквешка акумулација, чии карпи и заливи создаваат впечатлив контраст со обработената котлина. Пошироката општина навлегува во високи и ретко населени предели кон Кожуф и работ на Мариово.

Историја

Кавадарци се појавува во османлиски регистар од 1519 година како мала рурална населба. До XVII век му служело на широк круг тиквешки села, а во XIX век прераснало во управно, пазарно и занаетчиско средиште на областа. Лозарството веќе било темелно: виното, грозјето и ракијата го поврзувале домашното земјоделство со регионалната трговија.

По крајот на османлиската власт следувало Тиквешкото востание од 1913 година против новата српска управа. Неговото задушување донело убиства и разурнувања низ целиот крај — трауматичен настан што и натаму зазема централно место во локалното сеќавање. Двете светски војни и промените на државните граници потоа го вклучиле Кавадарци во последователните југословенски држави.

По 1945 година градот брзо растел со прехранбената индустрија, металопреработката и организираното производство на вино. Винарниците го прошириле угледот на Тиквешијата надвор од земјата, а годишната прослава на гроздоберот го претворила земјоделскиот циклус во градски празник. Кавадарци и натаму е жив работен винарски град, а не само украсно винско одредиште: лозјата, визбите и сезонската работа сè уште го устројуваат секојдневието.

Целосниот историски текст

Класичен период

Во Тиквешкиот Регион околу Кавадарци се откриени бројни предмети и градби од праисторијата. На блискиот археолошки локалитет Стоби се пронајдени и бронзени и керамички предмети од VI и VII век пр. н. е.

Стоби се развил во хеленистичкиот период. Положбата на патиштата што ги поврзувале подунавскиот и егејскиот свет, вклучувајќи ги и врските со мрежата на Вија Егнација, му помогнала да стане важно воено, стопанско и културно средиште.

Ковницата основана под римска власт придонела за благосостојбата на градот и за стекнувањето статус на муниципиум. Таму се ковале денари и други монети со натпис „Municipium Stobensium“, а при ископувањата се откриени бројни градби и споменици од тој период, меѓу кои и театар.

Во Стоби постоела еврејска заедница најдоцна од III век. Нејзината синагога била урната во IV век, а на истото место подоцна била изградена христијанска базилика.

Кон крајот на V и почетокот на VI век градот бил опустошен во превирањата што традиционално се поврзуваат со аварските и словенските продори. Стоби, дотогашното главно средиште на областа, со време му го отстапил местото на поновата населба Дукена.

Османлиското Царство

По османлиското освојување во XIV век регионот доживеал големи промени. Наследениот текст тврди дека освојувачите ги уништиле сите постојни села и ги замениле со ориентална архитектура; оваа сеопфатна констатација треба да се прифати со претпазливост. Понатаму се наведува дека жители што бегале од Раштани и Дукена се населиле на ново место, заедно со семејства чии потомци и денес живеат во Кавадарци. Од таа населба израснало село кое во текот на XVII век привлекло значително доселување од околните ридови и села и помогнало да се оформи градот Кавадарци.

Записите наведени за крајот на XIX век бележат 1.330 куќи во Кавадарци: 620 означени како словенски, 709 како турски и една како еврејска. Во тоа време градот бил во рамките на Битолскиот Пашалак, османлиска територијална единица управувана од паша. Со турско-муслиманско мнозинство, во него имало бројни беговски конаци и неколку џамии. До тој период Кавадарци веќе цврсто се утврдило како средиште на Тиквешијата.

Откако Даме Груев во 1894 година формирал комитет на ТМОРО, како и во времето на Илинденско-преображенското востание, низ Тиквеш дејствувале револуционерни чети со цел да ѝ стават крај на османлиската власт во Македонија.

Дваесеттиот век

По Балканските војни од 1912—1913 година и распаѓањето на османлиската власт, многу муслимански жители почнале да го напуштаат крајот. Најголемиот дел од турското и муслиманското население на Кавадарци заминал до 1935—1936 година. Во тие децении градот прераснал во важно економско, управно и политичко средиште на Тиквешијата, иако војните, окупациите и поделбата на поширокиот македонски регион меѓу соседните држави повеќепати го прекинувале тој развој.

Тиквешкото востание избувнало во јуни 1913 година против новите српски власти. Востаниците привремено презеле контрола врз голем дел од регионот, меѓу другото и врз Кавадарци, Неготино, Ваташа и неколку села. Наследениот текст наведува дека српските сили убиле околу 1.200 луѓе и запалиле повеќе од 1.000 домови; бидејќи бројките за овој настан се разликуваат меѓу изворите, овие вредности треба да се прикажат како тврдења од стариот текст, а не како конечен биланс. Многу турски жители, исто така, заминале во Турција. Меѓу нив бил и Реџеп Вардарли, кој во 1943 година таму ја основал млекарницата „Тиквешли“ — име што на турски значи „од Тиквеш“ — продадена на „Данон“ во 1998 година.

За време на Втората светска војна градот четири години бил под окупација на силите на Оската, најнапред под германска, а потоа под бугарска управа, при што крајот претрпел големи загуби. Наследениот текст наведува повеќе од 300 загинати пред повлекувањето на бугарските сили. Во Ваташа, споменикот ги одбележува дванаесетте млади поддржувачи на отпорот, стрелани од бугарските сили на 16 јуни 1943 година.

Препознатлив по

Тиквешките лозја и винарници
Годишната манифестација „Тиквешки гроздобер“
Тиквешкото Езеро и Полошкиот манастир
Сортите грозје вранец и смедеревка

Занимливости

Забележано во 1519 година: Населбата се појавува како Кавадарче, наречено и Ваташа, во османлиски регистар на Ќустендилскиот Санџак. Извор
Лозарски предел од илјадници хектари: Тиквешките лозја околу Кавадарци и Неготино зафаќаат околу 11.000 хектари, а меѓу карактеристичните сорти се вранец, смедеревка и кратошија. Извор
Тиквешкото Езеро потекнува од 1968 година: Црна Река била преградена со 104-метарска камено-насипна брана, создавајќи акумулација што се користи за наводнување, производство на електрична енергија, риболов и рекреација. Извор
Резба датирана во 1492 година: Дрвениот резбан полилеј во Полошкиот манастир ја носи годината 1492 и се опишува како најстарата датирана резба во Северна Македонија. Извор
Античкиот и средновековен рид станал остров: Кога се наполнило Тиквешкото Езеро, над водата останал само горниот дел од утврденото наоѓалиште Градот кај Ресава. Извор
Моклишкото Езеро настанало за неколку минути: Свлечиште во 1956 година ја преградило долината на Луда Мара кај Моклиште и создало ретко природно езеро зад свлечишна брана. Извор
Манастирите служеле и како училници: Во општинските плански истражувања се забележани манастирски училишта во Моклиште, Полог и Бошава во текот на XVIII и XIX век. Извор

Познати личности

Стојан Андов: Политичар, економист и писател кој станал прв претседател на Собранието по независноста. Извор
Страшо Пинџур: Антифашистички организатор и народен херој, запаметен во македонската јавна историја. Извор
Зафир Хаџиманов: Пејач, композитор, поет и актер со кариера низ културниот простор на поранешна Југославија. Извор
Петар Мазев: Влијателен македонски сликар и професор, познат по изразната боја и монументалните дела. Извор
Андон Дончевски: Поранешен фудбалер и тренер кој ја водел првата фудбалска репрезентација на Северна Македонија. Извор
Петар Ангелов: Репрезентативен ракометен голман со прекар Диви и долга клупска и репрезентативна кариера. Извор
Тодор Гечевски: Поранешен македонски кошаркарски репрезентативец и еден од најпознатите центри во земјата. Извор
Врбица Стефанов: Поранешен репрезентативен плејмејкер кој настапувал во повеќе водечки европски лиги. Извор
Ванче Шиков: Поранешен репрезентативен одбранбен фудбалер со кариера во земјата и во странство. Извор

Села

Бегниште: Тиквешко село близу езерскиот крај југозападно од Кавадарци. Извор
Бохула: Мало јужно село во пределот на Бошава и Кожуф. Извор
Бојанчиште: Мала рурална населба во Општина Кавадарци. Извор
Брушани: Село во пределот на источниот брег на Тиквешкото Езеро. Извор
Бунарче: Мала населба во поширокиот тиквешки крај. Извор
Чемерско: Оддалечено јужно село во општината. Извор
Дабниште: Село близу Кавадарци во обработената Тиквешка Котлина. Извор
Добротино: Мала рурална населба во Општина Кавадарци. Извор
Долна Бошава: Село во долниот тек на долината на Бошава. Извор
Драдња: Мала населба во јужна Тиквешија. Извор
Драгожел: Рурално село во северниот дел на општината. Извор
Дреново: Поголемо северно село близу патниот јазол кон Прилеп и вардарскиот коридор. Извор
Фариш: Село на северните приоди кон Општина Кавадарци. Извор
Галиште: Мало село во заднината на Тиквешкото Езеро. Извор
Гарниково: Оддалечено село во јужната внатрешност на општината. Извор
Глишиќ: Населба што се надоврзува на Кавадарци и чие население денес е тесно споено со градската периферија. Извор
Горна Бошава: Планинско-долинско село долж горниот тек на Бошава. Извор
Грбовец: Мала рурална населба во Тиквешијата. Извор
Кесендре: Мало село во Општина Кавадарци. Извор
Клиново: Оддалечено јужно село близу Кожуфските висорамнини. Извор
Конопиште: Главно село во јужната долина на Бошава и средиште за околните населби. Извор
Кошани: Мала рурална населба во Општина Кавадарци. Извор
Крњево: Речиси испразнета или ненаселена населба евидентирана во општината. Извор
Куманичево: Јужно село во пределот на Витачево и Бошава. Извор
Мајден: Оддалечена планинска населба поврзана со минерално богатиот јужен пограничен крај. Извор
Марена: Големо рамничарско село непосредно источно од Кавадарци. Извор
Мрежичко: Село во шумовитиот јужен дел на општината. Извор
Праведник: Мало ридско село со историско црковно наследство. Извор
Радња: Мала рурална населба во Општина Кавадарци. Извор
Раец: Северно село близу патот низ долината на Раец кон Прилеп. Извор
Ресава: Село близу утврдениот локалитет Градот и Тиквешкото Езеро. Извор
Рожден: Оддалечено јужно планинско село во минералниот појас близу границата со Грција. Извор
Р'жаново: Висока јужна населба историски поврзана со ископувањето никелова руда. Извор
Шешково: Тиквешко село близу Црна Река и акумулацискиот предел. Извор
Шивец: Рурално село југозападно од Кавадарци. Извор
Сопот: Големо село на северната страна од Кавадаречката Котлина. Извор
Страгово: Мала населба во јужниот дел на општината. Извор
Ваташа: Историско село што се надоврзува на Кавадарци, национално познато по споменикот на масакрот од 1943 година. Извор
Возарци: Село покрај патот по Црна Река и бранскиот крај на Тиквешкото Езеро. Извор

Манастири во близина

Полошки манастир „Св. Ѓорѓи“: Манастир од XIV век, познат по целосно фрескоживописаната црква и резбаниот полилеј датиран во 1492 година. Извор
Моклишки манастир „Св. Никола“: Манастир од XVI век во долината на Луда Мара, каде што работело и едно од раните манастирски училишта во крајот. Извор
Бошавски манастир: Историско монашко средиште на бошавските села, забележано како место на ќелијно образование во XVIII и XIX век. Извор

Во оваа збирка се зачувани 7 стари и 30 современи градски фотографии.