Град во Македонија

Кичево · Kichevo

Кичево лежи во висока, затворена котлина во изворишниот дел на Треска, а Бистра, Илинска Планина и Поречките Планини го обликуваат секој пат што излегува од неа. На приближно 625—650 метри надморска височина, градот е природна крстосница на западот: на север преку Стража, на југ кон Охрид, на југоисток кон Демир Хисар и на исток по долината на Треска.

Во повелба на Василиј II од 1018 година е забележано името Кичавис, додека Китино Кале и денес го надгледува современото средиште од нискиот утврден рид. Османлиската Крчова станала пазарен и занаетчиски град; патиштата, железницата отворена во 1952 година, рударството и енергетиката подоцна ја претвориле во прометно копнено услужно средиште.

Обединетата општина на пописот од 2021 година имала 39.669 жители, од кои 23.428 во градот. Македонски, албански, турски и ромски соседи ја делат котлината, што се слуша на пазарите, во пекарниците, училиштата, фудбалските клубови и верскиот календар; тој слоевит општествен живот е подеднакво карактеристичен како и кој било споменик.

По спојувањето во 2013 година, општината опфаќа седумдесет и осум села и територии на поранешните општини Другово, Вранештица, Зајас и Осломеј. Големи заедници како Зајас, Србица и Другово се редат покрај малечки планински населби, додека места како Цер, Тајмиште, Извор и Вранештица носат посебни истории во истата широка кичевска татковина.

Накратко

Општина: Општина Кичево
Население во градот: 23.428
Население во општината: 39.669
Година на попис: 2021
Површина на општината: 837 км²
Надморска височина: 638 м
Висински распон: 625 · 650 м
Приближно патно растојание од Скопје: 110 км
Поштенски број: 6250
Клима: Умерено-континентална котлинска клима со планинско влијание
Спортски клубови: ФК Напредок · КФ Влазрими 77
Култура: Македонската, албанската, турската и ромската заедница во општината одржуваат изразито повеќејазична локална култура. · Кичево е регионално познато по пекарниците, бурекот и силните пазарни прехранбени традиции. · Кичевска Пречиста и Кнежинскиот манастир остануваат големи православни собирни места.
Преглед на населението: На пописот од 2021 година во градот живееле 23.428 жители, а во целата општина 39.669; 16.241 жител живеел надвор од градската населба.

Географија

Кичево лежи во висока котлина во средишно-западната внатрешност, опкружена со Бистра, Стогово, Илинска Планина и Сува Гора. Градот го зафаќа долинскиот дел од горниот слив на Треска на околу 620 метри надморска височина. Шумовити планини и земјоделски села ја обиколуваат котлината и му даваат на градското средиште збиена, затворена поставеност.

Неговото значење произлегува од патиштата што ја напуштаат котлината во четири правци: северно преку Стража кон Гостивар и Скопје, јужно кон Охрид, југоисточно кон Демир Хисар и Битола и источно по Треска кон Македонски Брод. Китино Кале, низок утврден рид што денес служи како парк, се издига до центарот и нуди непосреден поглед над градот.

Историја

Повелба издадена од византискиот цар Василиј II во 1018 година споменува место што вообичаено се чита како Кичавис, најраната сигурна пишана врска со Кичево. Тврдината на Китино Кале ја чувала котлината и нејзините патишта во средниот век. Под османлиска власт населбата — позната под повеќе облици на името, меѓу кои и Крчова — прераснала во локално пазарно, занаетчиско и управно средиште.

Изградбата на патиштата во почетокот на XX век и пристигнувањето на железничката пруга Скопје—Кичево во 1952 година ја зајакнале улогата на градот како копнен јазол на западна Македонија. Рударството, енергетиката и производството донеле нови работници и населби во социјалистичка Југославија. Блискиот лигнитен комплекс Осломеј го обликувал локалното стопанство, но оставил и долгорочни еколошки предизвици и тешка енергетска транзиција.

Културниот предел на Кичево го споделуваат македонски, албански, турски и ромски заедници. Меѓу верските обележја се градската црква „Св. Петар и Павле“ и манастирот „Пресвета Богородица Пречиста“, вообичаено нарекуван Кичевска Пречиста, во блиските планини. Денешниот идентитет на општината ја спојува оваа постара котлинска култура со современата улога на сообраќајно и услужно средиште.

Целосниот историски текст

Иако историчарите забележале град наречен Ускана некаде во близина на Кичево, поврзан со владеењето на античкомакедонскиот крал Персеј и со Македонско-римските војни од 170—169 година пр. н. е., неговата точна местоположба и врската со денешно Кичево остануваат неизвесни. Самото Кичево првпат се споменува во 1018 година од н. е., во повелба на византискиот цар Василиј II, под името Кичавис. По падот на државата на цар Самуил, во црковен поглед му припаѓало на Охридската архиепископија. Наследениот текст наведува дека градот го населувале Берзитите, односно Брсјаците, кои ги опишува како вешти земјоделци; ова широко племенско определување треба да се прифати со претпазливост.

Во средниот век овие територии извесен период ѝ припаѓале на средновековната српска држава. Како потврда се наведува дарот даден во 1294 година на манастирот „Св. Ѓорѓи“ во Кнежино. Кичево потпаднало под османлиска власт кон крајот на XIV век, по што било претворено во османлиско воено и управно средиште.

Според наследениот расказ, првото локално јадро на Македонската револуционерна организација се развило од дејноста на свештеникот Јосиф во манастирот „Пресвета Богородица Пречиста“ и од работата на учители во неколку околни села.

По воспоставувањето врски со луѓе од селата околу Кичево, се наведува дека Пере Тошев и Јосиф во 1878 година ја формирале првата вооружена чета. Ја предводел Дуко Тасев, а во неа бил и Јордан Пиперката, кого текстот подоцна го поврзува со познатата Брсјачка буна од 1880 година. На 2 август 1903 година жителите од кичевскиот крај се вклучиле во борбата за независност на Македонија под водство на војводите Арсо и Јордан Пиперката. Наследениот текст наведува дека ја задржале слободната територија до 9 август, кога востанието било задушено. Османлиската власт во Кичево завршила во 1912 година по Првата балканска војна, по приближно пет века.

По повоеното уредување формализирано преку парискиот мировен систем и Версајскиот договор во 1919 година, регионот влегол во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Наследениот текст ја опишува новата управа како власт што спроведувала систематска асимилација на населението; тоа е неговата толкувачка рамка и треба да се наведе како таква.

За време на Втората светска војна Кичево било окупирано од италијанските фашистички сили. Наследениот текст нагласува дека градот ја продолжил револуционерната традиција и одговорил на повикот на комунистичкото движење за вооружен отпор, при што Кузман Јосифовски-Питу е претставен како примерен водач. Првата локална партиска организација била формирана во селото Карбуница на 15 декември 1941 година. Кичево првпат било ослободено на 11 септември 1943 година, непосредно по капитулацијата на Италија. Оттогаш до 1945 година власта повеќепати се менувала, а градот бил ослободуван шест пати. Во локалниот расказ често се памети како првиот ослободен град во Македонија, одредница чија точна смисла зависи од користената воена хронологија.

Мирко Милески и Миха Михајловски се паметат меѓу истакнатите локални херои. Споменикот на Китино Кале му оддава почит и на поширокиот круг од 555 борци наведен во наследениот текст.

Препознатлив по

Тврдинскиот парк Китино Кале
Стратегиската крстосница во западна Северна Македонија
Манастирот Кичевска Пречиста
Повеќејазичната локална култура
Бурекот и силната пекарска традиција

Занимливости

Кичавис во 1018 година: Најраната сигурна пишана врска со Кичево е името Кичавис во повелба издадена од византискиот цар Василиј II во 1018 година. Извор
Патен јазол во четири правци: Од котлината патиштата водат северно преку Стража, јужно кон Охрид, југоисточно кон Демир Хисар и источно по Треска кон Македонски Брод. Извор
Железницата пристигнала во 1952 година: Завршувањето на пругата Скопје—Кичево го поттикнало рударството и го направило градот важна товарна станица во западниот дел од земјата. Извор
Китино Кале денес е градски парк: Стариот утврден рид, на кој биле пронајдени монети од времето на Александар Велики и Јустинијан, е уреден како јавен парк над центарот. Извор
Денешната црква во Пречиста е од 1850 година: Манастирот има постари корени, но неговата денешна монументална црква е изградена во XIX век и чува значаен иконостас, книги и дела поврзани со кругот на Дичо Зограф. Извор
Пет општини станале една: Во 2013 година Другово, Вранештица, Зајас и Осломеј се споиле со Кичево, создавајќи ја денешната голема општина со седумдесет и девет населби заедно со градот. Извор
Вистински висока градска котлина: Општината го сместува градот на 625—650 метри надморска височина, а многу села лежат меѓу 600 и повеќе од 1.000 метри. Извор

Познати личности

Влатко Лозаноски: Поп-пејач и текстописец кој ја претставуваше Македонија на Евровизија во 2013 година заедно со Есма Реџепова. Извор
Калиопи: Пејачка и композиторка, двократна евровизиска претставничка со голема кариера низ поранешниот југословенски простор. Извор
Омер Калеши: Меѓународно изложуван албански, македонски и француски сликар, особено познат по изразните човечки глави. Извор
Гоце Тодоровски: Театарски, филмски и телевизиски актер со долга кариера во македонската комедија и драма. Извор
Миле Грозданоски: Филмски и телевизиски актер чие екранско творештво опфаќа продукции низ Југославија. Извор
Јакуб Селимоски: Исламски теолог и верски поглавар, последен реис-ул-улема на Југославија од 1991 до 1993 година. Извор
Флоријан Кадриу: Професионален фудбалски напаѓач со клупско искуство во Северна Македонија, Албанија, Азербејџан и Казахстан. Извор
Ангел Танасов: Востанички водач од XIX век, активен во борбите во западниот македонски крај. Извор

Села

Арангел: Село во обединетата Општина Кичево. Извор
Атишта: Мала рурална населба во кичевскиот крај. Извор
Бачишта: Село близу западната страна на Кичево. Извор
Белица: Планинско село во јужниот дел на општината. Извор
Бериково: Село во пошироката Кичевска Котлина. Извор
Бигор Доленци: Мало село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Брждани: Рурална населба во јужниот дел на општината. Извор
Букојчани: Село северно од Кичево, на приодите кон Стража. Извор
Челопеци: Село во Кичевската Котлина. Извор
Цер: Високо јужно село со длабоки историски врски и традиционален каменоградителски амбиент. Извор
Црвивци: Село близу Кичево на подрачјето на поранешната Општина Осломеј. Извор
Длапкин Дол: Мала населба во обединетата општина. Извор
Долна Душегубица: Планинско село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Долно Добреноец: Рурална населба во јужниот дел на Општина Кичево. Извор
Долно Строгомиште: Село во западниот дел на котлината. Извор
Другово: Големо село и седиште на поранешна општина, споена со Кичево во 2013 година. Извор
Дупјани: Мало село во кичевската околина. Извор
Гарани: Село на подрачјето на поранешната Општина Осломеј. Извор
Големо Црско: Јужно планинско село, именски спарено со Мало Црско. Извор
Горна Душегубица: Висока планинска населба на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Горно Добреноец: Мало јужно село во општината. Извор
Горно Строгомиште: Село во западниот дел на Кичевската Котлина. Извор
Грешница: Поголемо село близу Кичево, на подрачјето на поранешната Општина Осломеј. Извор
Иванчишта: Мало село во јужниот дел на Општина Кичево. Извор
Извор: Село во горниот слив на Треска, чие име ги одразува изворите во крајот. Извор
Јагол: Село во северниот дел на кичевскиот крај. Извор
Јагол Доленци: Рурална населба поврзана со подрачјето на Јагол. Извор
Јаворец: Мало планинско село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Ехлоец: Оддалечено планинско село во јужниот дел на општината. Извор
Јудово: Мало село во кичевскиот крај. Извор
Карбуница: Село западно од градот во Кичевската Котлина. Извор
Кладник: Планинска населба во јужниот дел на општината. Извор
Кленоец: Село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Кнежино: Село над Кичево поврзано со манастирот „Св. Ѓорѓи“. Извор
Колари: Село на јужниот пат од Кичево. Извор
Колибари: Населба близу градската периферија на Кичево. Извор
Козица: Оддалечено источно планинско село во сливот на Треска. Извор
Козичино: Планинско село во источниот дел на општината. Извор
Крушица: Мала рурална населба во Општина Кичево. Извор
Лавчани: Село близу Кичево во населеното јадро на котлината. Извор
Лазаровци: Мало село во пошироката Кичевска Котлина. Извор
Лешница: Рурална населба во општината. Извор
Малкоец: Село во јужното подрачје на поранешната Општина Другово. Извор
Мало Црско: Јужно планинско село, именски спарено со Големо Црско. Извор
Мамудовци: Село на подрачјето на поранешната Општина Зајас. Извор
Манастирско Доленци: Село поврзано со пределот на манастирот Кичевска Пречиста. Извор
Мидинци: Мало село во кичевскиот крај. Извор
Миокази: Село близу градот во северниот дел на котлината. Извор
Ново Село: Село во обединетата Општина Кичево. Извор
Орланци: Рурална населба на подрачјето на поранешната Општина Осломеј. Извор
Осломеј: Поранешно општинско седиште познато по блискиот лигнитен и енергетски комплекс. Извор
Осој: Село во Кичевската Котлина. Извор
Папрадиште: Мала рурална населба во општината. Извор
Патец: Планинско село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Подвис: Историско село во јужниот кичевски крај. Извор
Попоец: Село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Пополжани: Поголемо село во сливот на Треска јужно од Кичево. Извор
Поповјани: Село во кичевската околина. Извор
Премка: Рурална населба близу Кичево. Извор
Прострање: Планинско село во источниот дел на општината. Извор
Рабетино: Село во пошироката Кичевска Котлина. Извор
Раштани: Населба што се надоврзува на градското подрачје на Кичево. Извор
Речани-Челопечко: Мало село што од другото Речани во општината се разликува по поврзаноста со Челопеци. Извор
Речани-Зајаско: Село на подрачјето на поранешната Општина Зајас. Извор
Србица: Големо и културно значајно село, родно место на сликарот Омер Калеши. Извор
Србјани: Поголемо село југоисточно од Кичево. Извор
Староец: Село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Стрелци: Поголемо село западно од Кичево. Извор
Шутово: Село на подрачјето на поранешната Општина Осломеј. Извор
Светораче: Рурална населба во јужниот дел на општината. Извор
Свињиште: Мало село во кичевскиот крај. Извор
Тајмиште: Северно село на планинскиот пат кон Стража и Гостивар. Извор
Трапчин Дол: Населба близу Кичево во јадрото на котлината. Извор
Туин: Големо западно село и локално средиште на подрачјето на поранешната Општина Зајас. Извор
Видрани: Село на подрачјето на поранешната Општина Другово. Извор
Вранештица: Село и поранешно општинско седиште, споено со Кичево во 2013 година. Извор
Зајас: Големо село и поранешно општинско седиште северозападно од Кичево. Извор
Жубрино: Село во источниот дел на Општина Кичево. Извор

Манастири во близина

Кичевска Пречиста — манастир „Благовештение на Пресвета Богородица“: Главното манастирско обележје на општината, сместено на околу 920 метри надморска височина; денешната црква е од 1850 година и чува значајни резби, сликарство и книги. Извор
Кнежински манастир „Св. Ѓорѓи Победоносец“: Активен манастир на постаро свето место над Кичевската Котлина, обновен со црква, конаци и возобновен монашки живот. Извор

Во оваа збирка се зачувани 57 стари и 31 современи градски фотографии.