Град во Македонија

Крива Паланка · Kriva Palanka

Крива Паланка се протега долж Крива Река, на крајниот североисток на Северна Македонија. Осогово се издига на југ, меѓународниот пат продолжува на исток кон граничниот премин Деве Баир, а пошумените сртови затвораат општина со 33 села.

Градот бил основан во 1633 година како османлиска паланка — утврдена патна населба што ги чувала клисурата и патот кон Ќустендил. Околу речниот коридор се развивале занаетите, трговијата, рударството и услугите за патниците.

Карпошовото востание од 1689 година и подоцнежните балкански судири повеќепати го погодувале пограничниот град. По 1945 година тој се проширил со нови живеалишта, индустрија и јавни установи, задржувајќи го издолжениот облик по долината.

Манастирот „Свети Јоаким Осоговски“ е главната духовна и културна знаменитост на општината. Планинските патеки, Станечкиот Водопад и расеаните села додаваат природно и селско наследство на место што и натаму го обликува прекуграничното движење.

Пописот од 2021 година изброил 13.481 жител во самата Крива Паланка и 18.059 во пошироката општина; надвор од градската населба живееле 4.578 лица. Разликата меѓу градското средиште и околните заедници е важна и за македонската демографска статистика и за разбирањето на секојдневниот живот во крајот.

Накратко

Општина: Општина Крива Паланка
Население во градот: 13.481
Население во општината: 18.059
Година на попис: 2021
Површина на општината: 480,81 км²
Надморска височина: 620 м
Приближно патно растојание од Скопје: 100 км
Поштенски број: 1330
Клима: Континентална планинско-долинска клима со студени зими, топли лета и посвежи услови на повисоките падини на Осогово.
Спортски клубови: КМФ Осогово 2022 · Кошаркарски клуб Крива Паланка · Карате клуб Шампион Крива Паланка · Пинг-понгарски клуб Крива Паланка 2007
Култура: Ликовната колонија „Свети Јоаким Осоговски“ носи уметници во манастирскиот комплекс. · Името на градот го чува споменот на неговото потекло како паланка крај извиената Крива Река. · Планинските села зачувуваат воденици, цркви и сезонски обичаи поврзани со Осогово.
Статистички регион: Североисточен
Населби: 34
Села: 33
Граничен премин: Деве Баир
Преглед на населението: На пописот во 2021 година градот имал 13.481 жител, а општината 18.059; надвор од градската населба живееле 4.578 лица.

Географија

Крива Паланка се протега низ тесната долина на Крива Река во североисточна Северна Македонија. Осогово се издига на југ, а планинскиот простор Герман—Билино на север, оставајќи го градот издолжен покрај реката и меѓународниот пат кон граничниот премин Деве Баир со Бугарија. Надморската височина и изложеноста кон планините носат студени зими и свежи лета.

Околната општина е предел на шуми, пасишта и расеани висински села. Три километри североисточно од градот, манастирот „Свети Јоаким Осоговски“ лежи на пошумена падина над долината. Патниот коридор и натаму е средишен дел од секојдневието, пренесувајќи и локален сообраќај и патници меѓу Скопје и Ќустендил.

Историја

Крива Паланка била основана во 1633 година како османлиска утврдена населба што ги чувала клисурата на Крива Река и патот кон исток. Била позната како Егри Дере Паланка, име што ги спојува значењата „крива река“ и „мала тврдина“. Ковачкиот занает, трговијата и услугите за патниците растеле заедно со рударството во поширокиот кратовско-осоговски крај.

Градот бил вовлечен во Карпошовото востание од 1689 година, кое се проширило низ североисточна Македонија пред османлиската војска да го задуши. Крива Паланка подоцна повторно заживеала како пазар за околните села, но пограничната положба постојано ја изложувала на војски и управни промени за време на балканските војни и двете светски војни.

По 1945 година издолжената населба се проширила со нова индустрија, живеалишта и јавни установи. Манастирот „Свети Јоаким Осоговски“, чиј денешен комплекс спојува градби од повеќе периоди, останал главната духовна и уметничка знаменитост на крајот. Современа Крива Паланка и натаму одржува два идентитета: работен град на пограничниот пат и планинска заедница вкоренета во манастирот.

Целосниот историски текст

Овој крај бил значаен и во минатото. Положбата на важен крстопат му дала трајна улога на врска меѓу различни народи и цивилизации.

Во областа има богати археолошки наоѓалишта чија хронологија се протега од неолитот до средниот век.

Кривопаланечкиот крај потпаднал под османлиска власт кон крајот на XIV век. Градот, тогаш наречен Егри Дере, бил основан во 1634 година за време на везирот Бајрам-паша. Била изградена тврдина за да се зацврсти контролата врз крајот и да се заштитат караваните што низ кривопаланечкиот коридор патувале од Скопје, Солун, Дубровник и други градови. Стариот текст оваа политика пред сè ја толкува како одговор на отпорот на локалното македонско население; таквото толкување ја одразува неговата националноисториска рамка.

Овој важен коридор и порано го користеле војските на цар Самоил во X век, војската на српскиот крал Стефан Дечански, султанот Мурат I на пат кон Косовското Поле во 1389 година и Мехмед II Освојувачот на пат кон Босна. Низ него минувале и многу каравани, трговци и патници, меѓу кои Евлија Челебија, Ќатип Челебија, Ами Буе и Константин Јиречек. Во 1661 година Евлија Челебија ја опишал Крива Паланка како град со околу 800 домаќинства. Била обновена рударската традиција поврзана со средновековните саксонски рудари познати како Саси и повторно биле отворени рудници за железо; металните производи од крајот станале барани во Османлиското Царство. Во 1689 година во североисточна Македонија избувнало антиосманлиското востание предводено од Карпош, а Крива Паланка била меѓу неговите први средишта.

Како востаничко средиште, Крива Паланка неколку месеци била надвор од османлиска контрола. Настанот оставил силно влијание врз подоцнежното револуционерно паметење. Во XIX век се создале поповолни општествени и економски услови, а Крива Паланка се сметала за развиен град. Еден попис од 1870 година забележал 4.352 жители — 3.252 Македонци и 1.100 Турци — и околу 250 трговци и занаетчии; како и другите статистики од тоа време, овие категории и бројки треба да се читаат во нивниот историски контекст.

Развојот на занаетчиството и појавата на градски првенци и образован слој школуван во Скопје, Солун, Софија, Белград, Брисел, Париз и други европски градови донеле поголема благосостојба, видлива во стопанскиот и културниот живот и во изградбата на световни и црковни објекти. Стариот текст ја поврзува образовната традиција на градот со Јоаким Крчовски, еден од првите македонски писатели што го употребувале народниот јазик, и наведува дека црковното училиште било преустроено во 1833 година.

Жителите на крајот активно учествувале во Илинденското востание во 1903 година. Османлиската власт завршила во 1912 година. Од 1912 до 1915 година со областа управувала Србија, а од 1915 до 1918 година Бугарија. Во 1918 година Крива Паланка станала дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, решение што стариот текст го опишува како наметнато против волјата на македонскиот народ. Меѓу двете светски војни градот доживеал економско опаѓање наместо напредок.

Неможноста да се обезбеди сигурна егзистенција предизвикала значително иселување кон земји меѓу кои САД и државите во Јужна Америка. Во овој период градот ги добил и првите свои граѓани со докторски титули: браќата Борис и Димитар Арсови докторирале на Сорбона во 1936 година. За време на Втората светска војна, жителите учествувале во борбата против фашизмот; текстот бележи 139 загинати борци од крајот и 128 цивили жртви на фашистичкиот терор.

По ослободувањето на 8 октомври 1944 година и создавањето македонска република во рамките на Југославија започнала нова развојна етапа. Биле основани градска библиотека, кино, дом на културата, медицински центар и училишта. Отворени биле и текстилни и килимарски фабрики, шумарски претпријатија, рударски погони и земјоделски задруги.

Инфраструктурата и животните услови се подобрувале со водоводни системи, нови патишта, домови и јавни згради. По распадот на социјалистичка Југославија, со референдумот од 8 септември 1991 година била воспоставена независна и суверена македонска држава, а Крива Паланка го избрала првиот повеќепартиски општински совет.

Препознатлив по

Манастирот „Свети Јоаким Осоговски“
Долината на Крива Река и Осоговските Планини
Потеклото од XVII век како утврдена патна населба
Источниот пат и граничниот премин кон Бугарија

Занимливости

Основан како град-тврдина: Крива Паланка била основана во 1633 година како османлиска утврдена населба на патот низ клисурата на Крива Река. Извор
Општина со 34 населени места: Општината се состои од градот и 33 официјално заведени села на површина од 480,81 квадратен километар. Извор
Културниот манастир на Осогово: Покрај верската улога, во манастирот „Свети Јоаким Осоговски“ се одржува долгогодишна меѓународна ликовна колонија. Извор
Планински крај со водопади: Станечкиот Водопад кај Станци е висок околу 11 метри и се промовира како најголем водопад на Осоговските Планини. Извор
Современ кошаркарски успех: Крива Паланка ја освоила својата прва државна сениорска титула во женска кошарка во сезоната 2025/26. Извор
Пат кон источната граница: Градот и натаму е последното поголемо градско средиште на патот кон граничниот премин Деве Баир со Бугарија. Извор

Познати личности

Роберт Глигоров: Современ уметник што работи со фотографија, видео, сликарство и инсталација. Извор
Кирил Ценевски: Филмски режисер меѓу чии дела е признатиот игран филм „Црно семе“. Извор
Роберт Цветковски: Сликар за кого општинската културна публикација наведува дека изложувал во странство, меѓу другото во Кина. Извор
Стојна Костовска: Театарска, филмска и телевизиска актерка, со децении поврзана со Македонскиот народен театар. Извор
Мира Георгиевска: Поетеса, новинарка и културна организаторка што раководела со Центарот за култура во Крива Паланка. Извор
Тито Петковски: Правник и политичар кој бил претседател на Собранието. Извор
Никола Јакимовски: Професионален фудбалер чија кариера опфаќа клубови во Унгарија, Јапонија, Италија, Грција и на Балканот. Извор

Села

Б’с: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Баштево: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Борово: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Варовиште: Село близу манастирскиот комплекс „Свети Јоаким Осоговски“. Извор
Габар: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Голема Црцорија: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Градец: Село поврзано со средновековниот локалитет Градец и испосницата на Свети Јоаким. Извор
Длабочица: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Добровница: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Дренак: Планинско село со традиционални воденици истакнати на локалните посетителски рути. Извор
Дрење: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Дурачка Река: Село во речна долина на локална рута на културното наследство со традиционални воденици. Извор
Жидилово: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Киселица: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Конопница: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Костур: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Кошари: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Кркља: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Крстов Дол: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Лозаново: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Луке: Северно планинско село близу српското и бугарското пограничје. Извор
Мала Црцорија: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Мартиница: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Метежево: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Мождивњак: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Нерав: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Огут: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Осиче: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Подржи Коњ: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Станци: Осоговско село близу Станечкиот Водопад. Извор
Т’лминци: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Трново: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор
Узем: Официјално заведена селска населба во Општина Крива Паланка. Извор

Манастири во близина

Манастир „Свети Јоаким Осоговски“: Главниот манастирски комплекс во општината, со две цркви, конаци и меѓународна ликовна колонија. Извор
Испосница на Свети Јоаким Осоговски: Пештерска испосница поврзана со Свети Јоаким и препорачана во државниот водич за манастири. Извор
Псачки манастир „Свети Никола“: Манастирска црква од XIV век со значајни ктиторски портрети и фрески; вклучена е како блиско место, а не како дел од Општина Крива Паланка. Извор

Во оваа збирка се зачувани 6 стари и 30 современи градски фотографии.