Град во Македонија

Крушево · Krushevo

Крушево е изградено високо на Бушева Планина, на околу 1.250 метри, и е највисокиот град во Северна Македонија. Неговите амфитеатрално распоредени маала гледаат кон Пелагонија и зачувуваат густо ткиво од традиционални куќи, цркви и тесни улици.

Градот брзо се развивал кон крајот на XVIII и во XIX век, кога влашки, мијачки македонски и други православни семејства создале посебни маала и силни мрежи на трговија, градителство, сликарство и резбарство.

Во август 1903 година востаниците ја прогласиле краткотрајната Крушевска Република за време на Илинденското востание. Никола Карев ја предводел нејзината привремена управа, а Питу Гули и неговите борци го бранеле приодот кај Мечкин Камен пред османлиската војска повторно да го заземе градот.

Современо Крушево го спојува ова историско паметење со планинските спортови. Споменикот Македониум, Спомен-куќата на Тоше Проески, зимскиот предел и меѓународно познатото полетувалиште за параглајдерство го прават градот и национално меморијално средиште и одредиште за авантуристички туризам.

Пописот од 2021 година изброил 4.104 жители во самото Крушево и 8.385 во пошироката општина; надвор од градската населба живееле 4.281 лице. Разликата меѓу градското средиште и околните заедници е важна и за македонската демографска статистика и за разбирањето на секојдневниот живот во крајот.

Накратко

Општина: Општина Крушево
Население во градот: 4.104
Население во општината: 8.385
Година на попис: 2021
Површина на општината: 190,68 км²
Надморска височина: 1.250 м
Приближно патно растојание од Скопје: 159 км
Поштенски број: 7550
Клима: Свежа планинска клима со снежни зими, благи лета и силни локални услови за летање во потоплиот дел од годината.
Спортски клубови: ФК Питу Гули
Култура: Програмата „Десет дена Крушевска Република“ ги чествува настаните од август 1903 година. · Влашките и мијачките градителски традиции се видливи во историските маала. · Градот е тесно поврзан со пејачот и хуманитарец Тоше Проески.
Статистички регион: Пелагониски
Населби: 19
Села: 18
Височина на параглајдерското полетувалиште: 1.400 м
Преглед на населението: На пописот во 2021 година градот имал 4.104 жители, а општината 8.385; надвор од градската населба живееле 4.281 лице.

Географија

Крушево е изградено високо на падините на Бушева Планина, со поглед кон западниот раб на Пелагонија. На околу 1.250 до 1.350 метри надморска височина, тоа е највисокиот град во Северна Македонија и една од највисоките градски населби на Балканот. Куќите амфитеатрално се искачуваат околу изворишниот дел на Крушевска Река, а нивните катови гледаат преку покривите со ќерамиди кон рамнината.

Надморската височина му носи на Крушево свежа планинска клима, снежни зими и сигурни нагорни воздушни струења за параглајдерство. Шумските патеки водат преку Бушева Планина кон Мечкин Камен и другите високи сртови, а кривулестите патишта се спуштаат кон Прилеп, Демир Хисар и пелагониските села. Збиените историски маала остануваат тесно поврзани со околната планина, а не со рамна приградска периферија.

Историја

Крушево првпат се споменува во османлиските записи во XV век, но решавачкиот развој настапил кон крајот на XVIII и почетокот на XIX век. Влашки семејства раселени од Москополе и областа Грамос, Македонци Мијаци од западните планински села и православни албански доселеници основале посебни маала. Нивните трговци, градители, зографи и резбари ја претвориле оддалечената населба во богат занаетчиски град со далекусежни врски низ Балканот.

Во август 1903 година востаниците го зазеле Крушево за време на Илинденското востание и ја прогласиле краткотрајната Крушевска Република. Никола Карев ја предводел нејзината привремена управа, а Питу Гули и неговите борци ги бранеле приодите кај Мечкин Камен. По околу десет дена, османлиската војска повторно го освоила градот, убила дел од бранителите и запалила голем дел од Крушево. Овој настан станал едно од средишните национални сеќавања на современа Северна Македонија.

Градот никогаш не го повратил бројот на жители од XIX век, што помогнало да се зачуваат неговиот размер и архитектура. Споменикот „Илинден“, најчесто нарекуван Македониум, бил отворен во 1974 година како смело современо меморијално дело над градот. Крушево е неразделно и од пејачот Тоше Проески, кој израснал тука и чија спомен-куќа се наоѓа близу Македониумот. Зимските спортови, параглајдерството и културниот туризам денес го делат градот со неговите постари занаетчиски традиции.

Целосниот историски текст

Многу од постарите автори што пишувале за Крушево го сметале за нова населба основана во XVIII век од влашки сточари. Подоцнежните истражувања, сепак, покажале дека населбата е постара. Наследениот текст вели дека најновите документи достапни на неговиот автор првпат го споменуваат Крушево во 1767 година како мезра — земјиште заведено како ненаселено или порано населено и доделено на земјопоседник за повторно населување — во сопственост на Хусеин-бег, заедно со Прилеп и други села. Воедно се повикува и на други османлиски и неосманлиски податоци за населба многу пред XVIII век. Бидејќи овие две тврдења не се сосема усогласени, точниот прв пишан спомен бара проверка. Според текстот, првите жители на Крушево биле Македонци, кои ѝ го дале името на населбата.

Крушево првично се развивало како мала сточарска населба. Неговиот брз раст се поврзува со доселувањето на Власи во XVIII век, а потоа и на бројно македонско население. Многу Власи дошле од Москополе и други краишта, бегајќи од угнетување, а Македонци пристигнувале од Дебарско и од други места во западна Македонија, барајќи сигурност од насилствата и подобра егзистенција. Меѓу новодојдените — особено меѓу Власите — имало вешти трговци, занаетчии, сточари и закупци, кои му дале на градот трговски, занаетчиски и сточарски карактер.

Крушево и крушевскиот крај влегле во етапа на организирана револуционерна дејност, зад која наследената нарација гледа долга традиција на вооружен отпор против повеќевековното угнетување.

Текстот вели дека стремежот на крушевчани кон слобода се изразил и преку учеството на многу локални борци во ослободителните борби на соседните српски, грчки и бугарски народи.

Организиран отпор се појавил во Крушевско и во други делови на западна Македонија по Источната криза од 1878 до 1881 година.

Поради револуционерните традиции, Крушево било меѓу македонските градови каде што револуционерните идеи брзо се ширеле. Првото организирано револуционерно јадро во градот било создадено во 1895 година од луѓе што припаѓале на имотни локални семејства.

Во 1900 и 1901 година во Крушево и во другите делови на Битолскиот револуционерен округ се вклучиле повеќе македонски социјалисти. Нивните идеали за достоинствен живот и меѓусебно разбирање меѓу народите значително влијаеле врз идеолошката насока на револуционерната организација.

Годината 1903 донела искушенија и крвава борба. Никола Карев тогаш ја предводел Организацијата во крушевскиот крај, а неговото име станало неразделно од настаните што го направиле градот симбол на македонската борба за слобода. Иако одлуката за востание била донесена во Смилево, крушевските раководители изработиле сопствен подробен план за ослободување на градот. Неколку востанички одреди нападнале и, по долга борба со властите, во ноќта меѓу 2 и 3 август 1903 година го зазеле Крушево. Наследениот текст ја велича прогласената Крушевска Република како прва република на Балканот — симболичен опис што историчарите не го употребуваат еднообразно. На 4 август, на барање на Карев, се собрале шеесет угледни граѓани — по дваесет од секоја заедница — и избрале шестчлена привремена власт на чело со Дину Вангел. Било кренато знаме како симбол на слободата. Членовите на Извршниот совет ги поделиле должностите, создале комисии и народна полиција, а Главниот штаб го сместиле на Гумење. Според текстот, новата власт функционирала над очекувањата.

На 6 август Главниот штаб го испратил прогласот денес познат како Крушевски манифест до околните муслимански села. Во него биле објаснети целите на востанието и било нагласено дека тоа не е насочено против мирното турско население, туку против експлоатацијата и султанската тиранија. Муслиманското население било повикано да не ги поддржува противничките сили, туку да им се придружи на востаниците.

Османлиските власти го сметале губењето на Крушево за сериозен предизвик што му наштетил на угледот на војската во Европа. За десетина дена голема сила почнала операции за повторно освојување на градот. Војска што наследениот текст ја проценува на петнаесет илјади војници, под команда на Бахтијар-паша, добила наредба да ги порази востаниците. На 12 август Главниот штаб добил барање за предавање и одговорил, во формулацијата зачувана во текстот, дека востаниците не станале за да се предадат, туку за да се борат.

Следувала борба меѓу околу 1.200 востаници и османлиска сила што наследениот текст ја проценува на 15.000 до 18.000 војници. Најкрвавите судири биле кај Слива, каде што загинале триесет и двајца востаници, и кај Мечкин Камен под водство на Питу Гули. Еден современик го претставува Гули како човек подготвен да даде сè за слободата на Македонија. Тој загинал со четириесет и пет борци и станал легенда и траен пример на отпор. Бројките за војските и херојскиот јазик потекнуваат од наследената нарација и треба да се читаат во нивниот меморијален контекст.

Османлиската војска повторно го зазела Крушево и сурово го казнила градот. Трговскиот дел и голем дел од градот — особено влашкото маало — биле гранатирани и разурнати, како и истакнатата црква „Свети Никола“.

Краткотрајното ослободување на Крушево од востаниците брзо го разнело името на градот низ светот. Место што дотогаш било малку познато во странство за извесно време станало најпознатата македонска населба во Европа.

Препознатлив по

Илинденското востание од 1903 година и Крушевската Република
Меморијалните предели Македониум и Мечкин Камен
Традиционалната градска архитектура на голема надморска височина
Параглајдерството и планинските спортови
Наследството и спомен-куќата на Тоше Проески

Занимливости

Највисокиот град во земјата: Крушево лежи на околу 1.250 метри на Бушева Планина и се промовира како највисокиот град во Северна Македонија. Извор
Деветнаесет населени места во општината: Општината ги опфаќа Крушево и 18 села, а во 2021 година имала 8.385 жители. Извор
Десетдневна република: Крушевската Република прогласена за време на Илинденското востание во 1903 година опстојувала кратко, но станала средишен дел од јавното паметење во земјата. Извор
Модернизмот на Македониумот: Споменичкиот комплекс „Илинден“, познат како Македониум, бил отворен во 1974 година и користи радикален вајарски јазик наместо вообичаен монументален класицизам. Извор
Параглајдерство од светска класа: Крушево било домаќин на Светскиот куп во параглајдерство и на бројни меѓународни натпревари; постојаните термички струења и високото полетувалиште овозможуваат долга летачка сезона. Извор
Спомен на Тоше Проески: Спомен-куќата на пејачот се наоѓа близу Македониумот и ги претставува неговата музика, личните предмети и хуманитарното наследство. Извор

Познати личности

Никола Карев: Револуционер и раководител на привремената управа на Крушевската Република во 1903 година. Извор
Питу Гули: Влашки револуционер запаметен како водач на одбраната кај Мечкин Камен во 1903 година. Извор
Тоше Проески: Пејач и хуманитарец чија музика станала популарна низ југоисточна Европа. Извор
Никола Мартиноски: Истакнат сликар од XX век и еден од основоположниците на современите македонски уметнички установи. Извор
Васил Иљоски: Драмски писател, есеист и просветен работник чии комедии се дел од македонскиот театарски канон. Извор
Никола Киров-Мајски: Учител, писател и револуционер поврзан со илинденската генерација. Извор

Села

Алданци: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Арилево: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Белушино: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Бирино: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Борино: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Бучин: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Врбоец: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Горно Дивјаци: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Долно Дивјаци: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Јакреново: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Милошево: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Норово: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Острилци: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Пресил: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Пуста Река: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Саждево: Село во подрачје што регионалните инвестициски документи го истакнуваат по наоѓалишта на кварц со висока чистота. Извор
Свето Митрани: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор
Селце: Официјално заведена селска населба во Општина Крушево. Извор

Манастири во близина

Манастир „Свето Преображение“: Современ манастирски комплекс силно поврзан со Тоше Проески, кој помагал во неговата изградба. Извор
Манастир „Свети Василиј Велики“: Манастир забележан во прекуграничниот попис на културни места во Крушево. Извор
Манастир „Свети Спас“: Манастир и место на верски туризам во крушевскиот крај, проучуван поради наследството и посетителскиот потенцијал. Извор

Во оваа збирка се зачувани 12 стари и 55 современи градски фотографии.