Град во Македонија

Куманово · Kumanovo

Куманово е најголемото градско средиште во североисточна Северна Македонија, сместено во широка котлина на патните и железничките правци што го поврзуваат Скопје со Србија и Бугарија. Општината во 2021 година имала 98.104 жители и е една од најнаселените единици на локалната самоуправа во земјата.

Османлиските дефтери го споменуваат Куманово на почетокот од XVI век. Градот се развил во пазарно место на патиштата меѓу Скопје, Врање, Кратово и Ќустендил, а поширокиот крај станал поприште на Карпошовото востание во 1689 година.

Кумановската битка во октомври 1912 година го означила крајот на османлиската власт во областа. Друг клучен датум е 11 октомври 1941 година, кога акциите на отпорот во Куманово и Прилеп почнале да се чествуваат како почеток на организираното антифашистичко востание во Македонија.

По војната, металната, текстилната, чевларската и прехранбената индустрија поттикнале брз раст. Денес Куманово е повеќејазичен и мултиетнички град со силна театарска, музичка, спортска и комичарска култура, а околните села го поврзуваат со руралниот предел на Пчиња.

Накратко

Општина: Општина Куманово
Население во градот: 75.051
Население во општината: 98.104
Година на попис: 2021
Површина на општината: 509,48 км²
Надморска височина: 340 м
Приближно патно растојание од Скопје: 42 км
Поштенски број: 1300
Клима: Умерено континентална котлинска клима со студени зими, жешки лета и релативно скромни врнежи.
Спортски клубови: КК Куманово · ЖРК Куманово · МРК Куманово · ФК Башкими 1947
Култура: Куманово е познато во земјата по театарот, сатирата и особениот локален говор и хумор. · Центарот за култура „Трајко Прокопиев“, Кумановскиот театар, музејот и уметничката галерија се столбови на формалниот културен живот во градот. · Населението го сочинуваат значајни македонски, албански, српски и ромски заедници.
Статистички регион: Североисточен
Населби во општинскиот план: 49
Села во општинскиот план: 48
Прикажани села од законскиот список: 49
Забелешка од регистарот на населби: Општински план од 2026 година наведува 49 населени места — еден град и 48 села — додека општинската стратегија за рурален развој 2023—2027 пренесува законски список со 49 селски имиња, меѓу кои Војиновиќ и Костурник. Низата со села го зачувува секое име од законскиот список, без премолчено исфрлање на едно од нив.
Преглед на населението: На пописот во 2021 година градот имал 75.051 жител, а општината 98.104; надвор од градската населба живееле 23.053 лица.

Географија

Куманово лежи во широка котлина североисточно од Скопје, близу спојот на патиштата од Србија, Бугарија и средишната долина на Вардар. Градот се наоѓа во подножјето на Скопска Црна Гора, а нискиот земјоделски простор се протега на исток кон Кратово и Крива Паланка. Патната и железничката положба го направила главно градско средиште на североисточна Северна Македонија.

Низ котлината минуваат неколку помали реки и потоци пред да се влеат во сливот на Пчиња. Надвор од изграденото подрачје, пределот преминува од обработени рамнини во вулканските височини околу Кокино и старите села во Старо Нагоричане. Во поширокиот крај има праисториски локалитети, средновековни цркви и меморијалниот комплекс Пелинце, сите на еднодневно растојание од градот.

Историја

Османлиските дефтери го споменуваат Куманово како село во 1519 година. Во XVII век растело како пазар на патиштата меѓу Скопје, Врање, Кратово и Ќустендил. Карпошовото востание од 1689 година започнало во овој североисточен крај и накратко ја загрозило османлиската власт пред да биде насилно задушено. Во XIX век, трговијата и блиската железница го забрзале растењето на градот.

Кумановската битка во октомври 1912 година била една од првите и решавачки битки на Првата балканска војна. Победата на Србија ја окончала османлиската власт во областа, по што градот минал низ војни, окупации и вклучување во Југославија. Втората светска војна повторно донела окупација и отпор; 11 Октомври, кој го одбележува вооруженото востание започнато во Куманово и Прилеп во 1941 година, станал државен празник.

По војната, фабриките за металопреработка, текстил, обувки и храна привлекувале жители од целиот крај. Куманово прераснало во еден од најголемите и културно најразновидни градови во земјата. Неговиот особен градски карактер подеднакво се изразува преку театарот, музиката и прочуениот сув локален хумор, како и преку спомениците и индустријата.

Целосниот историски текст

Праисторија

Во поширокиот крај има бројни праисториски и антички локалитети. Меѓу нив се Костоперска Карпа, бронзеновековното Градиште кај Пелинце, неолитската населба кај Младо Нагоричане, железнодобната тумба Гробље кај Војник, римската некропола Дрезга кај Лопате и римската населба препознаена како Вицијанус кај Клечовце.

Рана историја

Куманово првпат се споменува во 1519 година во османлиски документ што се чува во Истанбул, иако стариот текст не наведува точна архивска ознака.

Најсодржајниот ран опис го дал Евлија Челебија, кој го посетил градот во 1660 или 1661 година. Тој го претставил Куманово како казалиско средиште во Скопскиот Санџак, испресечено со повеќе реки и со околу 600 куќи покриени со ќерамиди. Забележал и убава средишна џамија, теќе, медреса, амам, дуќани и воденици, како и лозја, градини и пријатна клима.

Куманово станало градска населба и регионално управно средиште кон крајот на XVI или почетокот на XVII век. По бурните настани — особено Карпошовото востание од 1689 година — градот влегол во период на застој, а до крајот на XVIII век имал обележја на османлиски провинциски град.

Карпошовото востание

Според османлискиот историчар Силахдар Финдиклили Мехмед-ага, Карпош најпрво предводел ајдучка дружина кај Доспат, во денешна Бугарија. Османлиските власти подоцна го поставиле за заповедник на христијански помошни сили на широк простор меѓу Софија, Велес, Дојран, Ќустендил и Неврокоп. Иако претходно бил османлиски вазал, во 1689 година — во услови на слабеење на царството, незадоволство од повисоките даноци и австриска офанзива — Карпош се свртел против власта. Востанието брзо се проширило, а востаниците ги зазеле Кратово, Крива Паланка, Куманово, Качаник и други места. Во соработка со хабсбуршките сили што дејствувале под царот Леополд I, настојувале походот да го прошират кон Скопје и Штип.

Промената на воената и политичката состојба на Балканот се покажала како пресудна. Австриската војска се повлекла, а засилени османлиски сили, потпомогнати од кримскотатарски одреди под канот Селим I Гирај, ги нападнале востаниците. По жестоки борби повторно ја освоиле Крива Паланка, главното востаничко упориште, а потоа го нападнале Куманово и неговото новоизградено утврдување. Карпош бил заробен, одведен во Скопје и погубен кај Камениот мост на Вардар.

Прва балканска војна

Во октомври 1912 година, за време на Првата балканска војна, српските сили под команда на генералот Радомир Путник извојувале решавачка победа над османлиската војска северно од градот. Дводневната Кумановска битка ја окончала османлиската власт во Вардарска Македонија и го отворила патот за српска контрола врз областа, која подоцна била вклучена во Југославија.

Втора светска војна

Вооружениот антифашистички отпор поврзан со македонското национално и социјално ослободително движење започнал во Куманово и Прилеп на 11 октомври 1941 година. Борбата завршила со пораз на окупаторските сили и создавање македонска федерална република во рамките на социјалистичка Југославија. Еден од најпознатите кумановски партизани бил Христијан Тодоровски-Карпош. По 1945 година градот доживеал брз стопански, управен и културен развој.

Современа историја

Стопанството на Куманово почнало да се шири уште кон крајот на XIX век преку земјоделството, занаетите и трговијата, но поголемата индустријализација настапила главно по Втората светска војна. Од 1945 година градот брзо напредувал во економски, управен и културен поглед, прераснувајќи во современо градско средиште чија општина денес има близу 100.000 жители.

Конфликтот од 2001 година

Вооружениот конфликт од 2001 година најпрво се засилил во планинската околина на Тетово, а во мај се проширил во Кумановскиот регион, особено во селата северно од градот. Во судирите биле вклучени Ослободителната национална армија, државните безбедносни сили и локалните заедници; причините, текот и сеќавањето на конфликтот и натаму се политички чувствителни и не треба да се сведуваат на едностраната ознака „албанско востание“ од стариот текст.

Препознатлив по

Блискиот праисториски обреден и археоастрономски локалитет Кокино
Кумановската битка од 1912 година
Силната театарска, музичка и комичарска традиција
Улогата на североисточен сообраќаен јазол
Пелинце и меморијалниот предел на АСНОМ

Занимливости

Голема општина: Општина Куманово на пописот во 2021 година имала 98.104 жители и зафаќа 509,48 квадратни километри. Извор
Сложен регистар на населени места: Тековното општинско планирање наведува еден град и 48 села, а сопствената општинска рурална стратегија цитира законски список со 49 селски имиња. Несогласувањето е отворено зачувано во овие податоци. Извор
Кумановската битка: Решавачката битка водена кај градот на 23 и 24 октомври 1912 година била еден од првите судири во Првата балканска војна. Извор
Единаесетти октомври: Акцијата на отпорот во Куманово на 11 октомври 1941 година се чествува заедно со акцијата во Прилеп преку државен празник. Извор
Кокино е близу, но не е во општината: Бронзеновековниот локалитет Кокино е голема регионална знаменитост североисточно од Куманово, но се наоѓа во соседната Општина Старо Нагоричане и не треба да се претставува како дел од Општина Куманово. Извор
Мултиетничко градско средиште: Општинските плански документи изречно го опишуваат Куманово како дом на македонската, албанската, српската, ромската и други заедници. Извор

Познати личности

Трајко Прокопиев: Композитор и диригент кој помогнал во втемелувањето на македонската концертна, хорска и сценска музика во XX век. Извор
Тони Михајловски: Актер познат по работата во театарот, филмот, телевизијата и комедијата. Извор
Сашко Коцев: Актер, комичар и телевизиски водител со обемна работа на сцената и на екран. Извор
Димитар Ковачевски: Економист и политичар кој бил претседател на Владата на Северна Македонија од 2022 до 2024 година. Извор
Таулант Сефери: Професионален фудбалер и репрезентативец на Албанија. Извор
Насер Алији: Професионален фудбалер кој ја претставувал Албанија на меѓународно ниво. Извор
Јордан Цеков: Партизански командант и повоена јавна личност, познат и под псевдонимот Дане. Извор

Села

Агино Село: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Бедиње: Законски заведена населба што денес е тесно споена со градското подрачје на Куманово. Извор
Бељаковце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Биљановце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Брзак: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Ваков: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Винце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Војиновиќ: Село заведено со закон, за кое општинската рурална стратегија забележува дека нема посебно определена катастарска граница. Извор
Габреш: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Горно Коњаре: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Градиште: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Д’лга: Селска населба заведена со закон, без попишани постојани жители во поновите пописни табели. Извор
Доброшане: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Довезенце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Долно Коњаре: Законски заведена населба што денес е тесно поврзана со градското подрачје на Куманово. Извор
Живиње: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Зубовце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Јачинце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Карабичане: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Клечовце: Село близу документираниот локалитет од римскиот период Вицијанус. Извор
Кокошиње: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Колицко: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Косматац: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Костурник: Село заведено со закон, за кое општинската рурална стратегија забележува дека нема посебно определена катастарска граница. Извор
Кутлибег: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Кучкарево: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
К’шање: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Лопате: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Љубодраг: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Мургаш: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Ново Село: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Новосељане: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Орашац: Селска населба заведена со закон во источниот дел на Општина Куманово. Извор
Пезово: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Проевце: Законски заведена населба чиј изграден простор е тесно споен со Куманово. Извор
Пчиња: Село на реката Пчиња и законски заведена општинска населба. Извор
Режановце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Речица: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Романовце: Големо село заведено со закон, југозападно од Куманово. Извор
Скачковце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Сопот: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Студена Бара: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Сушево: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Табановце: Северно село крај главниот патен и железнички граничен премин со Србија. Извор
Тромеѓа: Законски заведена населба на северниот градски раб на Куманово. Извор
Умин Дол: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Черкези: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Четирце: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор
Шупли Камен: Селска населба во Општина Куманово заведена со закон. Извор

Манастири во близина

Карпински манастир: Историски манастир „Воведение на Пресвета Богородица“ во Кумановско-осоговската епархија; се наоѓа надвор од Општина Куманово, но е дел од непосредната регионална рута на наследството. Извор
Матејчки манастир: Средновековен манастир на падините на Скопска Црна Гора, близу Куманово, но управно во Општина Липково. Извор
Манастир и црква „Свети Ѓорѓи“: Значаен средновековен црковно-манастирски комплекс што вообичаено се посетува од Куманово; изречно се наоѓа надвор од општината. Извор

Во оваа збирка се зачувани 35 стари и 30 современи градски фотографии.