Град во Македонија

Охрид · Ohrid

Охрид се издига над североисточниот брег на Охридското Езеро, а стариот град се искачува по ридовите над природното пристаниште. Езерото, Галичица и ограниченото рамно земјиште создале густо историско јадро, куќи поставени во тераси и понови населби што се шират кон север и исток.

Античкиот Лихнид го зафаќал ридот и брегот пред да се појави името Охрид. Археологијата открила театар, ранохристијански базилики, утврдувања и урбани остатоци што ја документираат важноста на населбата во хеленистичкиот, римскиот и доцноантичкиот период.

Во раниот среден век, Свети Климент и Свети Наум помогнале Охрид да стане големо средиште на словенската писменост и христијанското образование. На преминот кон единаесеттиот век бил престолнина на Самуиловото царство, додека Охридската архиепископија со векови одржувала влијание врз многу поширок простор.

Црквите, џамиите, традиционалните куќи, чаршијата, збирките на икони и Самуиловата тврдина бележат последователни слоеви на градскиот живот. УНЕСКО го впишало езерото поради природните вредности во 1979 година, а културното наследство го додало во 1980; прекуграничното добро денес го опфаќа и албанскиот брег.

Охрид останува живо регионално средиште, универзитетски град и водечко езерско одредиште во земјата. Неговата иднина зависи од рамнотежата меѓу потребите на жителите и туризмот, од една страна, и квалитетот на водата, биолошката разновидност, контролата на градбата и размерот на историскиот предел, од друга.

Накратко

Општина: Општина Охрид
Население во градот: 38.818
Население во општината: 51.428
Година на попис: 2021
Површина на општината: 384 км²
Надморска височина: 695 м
Приближно патно растојание од Скопје: 172 км
Поштенски број: 6000
Клима: Клима ублажена од езерото, со изменети медитерански и умерено континентални влијанија и поблаги зими од многу градови во внатрешноста.
Спортски клубови: ГРК Охрид · ФК Охрид Лихнидос · КК Охрид
Култура: Фестивалот „Охридско лето“ секоја година носи музика и театар во историските простори. · Градската збирка на икони и средновековните цркви се средишни за неговото уметничко-историско значење. · Културниот предел на Охридското Езеро е прекуграничен и треба да се разбере заедно со околните села и албанскиот брег.
Статистички регион: Југозападен
Населби: 28
Села: 27
Добро под заштита на УНЕСКО: Природно и културно наследство на Охридскиот регион
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се евидентирани 38.818 жители во градот и 51.428 во општината; 12.610 жители живееле надвор од градската населба.

Географија

Охрид се издига од североисточниот брег на Охридското Езеро, а стариот град се искачува по два рида над природното пристаниште. Езерото зафаќа тектонска котлина меѓу високи планински блокови; Галичица го одделува од Преспанската Котлина на исток, а Јабланица го врамува западниот хоризонт. Водата, стрмниот терен и ограниченото рамно земјиште му го дале на градот препознатливиот облик: густи улички и куќи во тераси над брегот, а потоа понови населби што се шират кон север и исток.

Охридското Езеро не е само заднина. Тоа е древен, длабок и сиромашен со хранливи материи слатководен екосистем, кој опстојува приближно два до три милиони години и засолнува исклучителен број ендемски видови. Езерото ја ублажува локалната клима, овозможува риболов и рекреација и е темел на посетителската економија во регионот. Охрид е и дел од прекуграничен културен предел што го споделува со Струга, крајезерските села и албанскиот брег, па градот треба да се разбере како еден дел од поголема жива котлина, а не како изолиран споменик.

Историја

Античкиот град Лихнид ги зафаќал ридот и езерскиот брег долго пред да се појави името Охрид. Археологијата открила театар, ранохристијански базилики, утврдувања и урбани остатоци што ја покажуваат важноста на населбата во хеленистичкиот, римскиот и доцноантичкиот период. Во раниот среден век градот станал големо верско и книжевно средиште. Свети Климент и Свети Наум помогнале да се воспостави Охридската книжевна школа, од која знаењето и словенската писмена култура се ширеле низ многу поголем свет.

На преминот кон единаесеттиот век Охрид бил престолнина на Самуиловото царство, а неговиот утврден рид ја задржал стратегиската важност под подоцнежните византиски и регионални владетели. Охридската архиепископија со векови му давала на градот влијание далеку над езерската котлина. Црквите „Св. Софија“, локалитетите на Плаошник и „Св. Јован Канео“ над карпите, заедно со прочуената збирка византиски икони, чуваат само дел од долгиот свет и уметнички запис. Османлиски Охрид останал занаетчиски, верски и управен град, чии куќи, чаршии, џамии и цркви додале нови слоеви во урбаното ткиво.

Современиот град станал најпознатото македонско наследно и езерско одредиште, но истовремено останал целогодишен дом, универзитетски град и регионално средиште. УНЕСКО најпрво го впишало езерото поради природните вредности во 1979 година, а културното наследство го додало следната година; доброто денес се протега низ Северна Македонија и Албанија. Тоа признание носи и предупредување: неконтролираната градба, сообраќајот и притисокот врз квалитетот на водата можат да ја оштетат токму врската меѓу градот и езерото што го прави Охрид исклучителен.

Целосниот историски текст

Најраните жители што наследениот текст ги наведува за поширокиот регион на Охридското Езеро се Бригите и Енхелејците. Во врска со римското ширење кон крајот на третиот и почетокот на вториот век пр. н. е., ги споменува и Дасаретите — таму опишани како Грци — областа Дасаретија и градот Лихнид. Текстот го поврзува античкиот Лихнид со грчкиот мит за феникискиот кнез Кадмо, кој, откако бил протеран од Теба во Беотија, избегал кај Енхелејците и основал град на брегот на Охридското Езеро. Овие древни етнички ознаки и легендарни почетоци треба да се разберат како тврдења во наследената нарација, а не како едноставни современи идентитети или утврдена историја на основањето.

Охридското Езеро во антиката било познато како Лакус Лихнитис, име што текстот го поврзува со неговата силно сина и исклучително бистра вода; варијанти на тоа име повремено се користеле и во средниот век. Лихнид се наоѓал покрај Виа Егнација, која го поврзувала јадранското пристаниште Дирахион — денешен Драч — со Византион. Наследениот текст ги наведува ископувањата на македонски археолози како доказ дека тука постоел град во времето на Филип II Македонски и вели дека Самуиловата тврдина го зафаќа местото на постаро утврдување од четвртиот век пр. н. е. Наоди како Поликонхалната базилика од петтиот век го потврдуваат раното прифаќање на христијанството, а епископи од Лихнид учествувале на повеќе вселенски собори.

Наследениот текст вели дека бугарски сили го освоиле градот во 867 година и дека името Охрид првпат се појавило во 879 година. Го опишува Охрид како престолнина и главно упориште на Бугарското Царство од 990 до 1015 година и како седиште на Бугарската патријаршија од 990 до 1018 година. Потоа наведува дека, по византиското освојување во 1018 година, патријаршијата била сведена на архиепископија и ставена под Цариградската вселенска патријаршија. Последната формулација е во спротивност со подоцнежниот опис на црковната самостојност на Охрид во истиот извор и со посебниот статус воспоставен од Василиј II, па треба да се третира како наследено тврдење што бара внимателна стручна проверка.

Според наследениот текст, високото свештенство по 1018 година речиси секогаш било грчко, вклучително и во османлискиот период, сè до укинувањето на архиепископијата во 1767 година. Се наведува дека архиепископијата го достигнала најголемиот опфат во почетокот на шеснаесеттиот век, со власт над епархиите во Софија, Видин, Влашка и Молдавија, над дел од поранешната Пеќска патријаршија — вклучувајќи ја и самата Пеќ — и над православни области во Апулија, Калабрија и Сицилија, како и во Венеција и Далмација. Овој широк преглед на црковната надлежност опфаќа променливи периоди и треба да се провери во црковните записи.

Како епископски град, Охрид бил важно културно средиште. Наследениот текст речиси сите зачувани цркви им ги припишува на византиски или бугарски ктитори, а останатите на краткиот период на српска власт во доцниот среден век. Таквата уредна поделба е наследено воопштување: одделни градби често имаат повеќе фази на изградба, живописување и обнова што не се вклопуваат во една политичка ознака.

Наследениот текст му ја припишува на Охрид улогата на веројатно родно место на кирилицата и вели дека најверојатно Свети Климент Охридски ја создал преку натамошна преработка на глаголицата, составена од Светите Кирил и Методиј. Ова е спорно толкување. Современата наука развојот на раната кирилица вообичаено го поврзува со Преславската книжевна школа, додека средишната важност на Климент за словенската писменост и образование во Охрид е неспорна.

Боемунд и неговата норманска војска го зазеле градот во 1083 година. Во текот на тринаесеттиот и четиринаесеттиот век власта преминувала меѓу Епирското Деспотство и Бугарското, Византиското и Српското Царство. Османлиите го освоиле Охрид кон крајот на четиринаесеттиот век и владееле со него до 1912 година. Христијанското население се намалило во првите векови на османлиската власт; текстот бележи само 142 христијански домаќинства во 1664 година. Состојбата се подобрила во осумнаесеттиот век, кога Охрид станал важно трговско средиште на голем пат и до крајот на векот достигнал околу 5.000 жители. Кон крајот на осумнаесеттиот и почетокот на деветнаесеттиот век, Охридскиот крај — како и другите делови на османлиска Европа — бил погоден од немири. Полусамостојни господари, меѓу кои Махмуд-паша Бушатлија и Џеладин-бег, го контролирале градот, ѝ се спротивставувале на централната власт, ги задржувале даноците и ги користеле приходите за зајакнување на сопствените војски. До крајот на деветнаесеттиот век, текстот му припишува на Охрид 2.409 куќи и 11.900 жители, од кои околу 45 проценти биле муслимани, а повеќето од останатите православни христијани. Пред 1912 година Охрид — тогаш Охри — бил каза, односно околиско средиште, во Битолскиот санџак на Битолскиот вилает, со центар во денешна Битола.

Црковна историја

Првиот познат епископ што го именува наследениот црковен текст е Зосим, околу 344 година. Во него се вели дека земјотрес го уништил градот во шестиот век, со повикување на Прокопиј, и дека царот Јустинијан го обновил. Потоа обновениот град се поистоветува со нова престолнина на префектурата Илирик и со нејзино црковно средиште, кое ги опфаќало јужните дунавски делови на царството — јужна Унгарија, Босна, Србија, Трансилванија, Молдавија и Влашка. Се наведува дека Јустинијан не можел веднаш да добие задоволително одобрение од папите Агапит или Силвериј, неговиот чин се определува како мешање во црковната власт и во древните права на Солун како претставник на Апостолската столица, а се вели дека новата епархија сепак побарала и фактички остварила автокефалност. Понатаму се наведува дека папата Вигилиј, под притисок на Јустинијан, ги признал патријаршиските права на митрополитот на Јустинијана Прима на целата нејзина граѓанска територија, додека Григориј Велики го сметал тој митрополит за потчинет на Рим како и другите илирски епископи. Овој пасус, изгледа, ги поистоветува Лихнид или Охрид со Јустинијана Прима, чие сместување во Охрид е спорно и главно не е прифатено во современата археологија; затоа сите тврдења за надлежност во пасусот бараат стручна проверка.

Навлегувањата на Аварите и Словените во седмиот век го разурнале древното верско и граѓанско средиште, а според наследената нарација неговиот митрополитски статус бил прекинат приближно два века.

По покрстувањето на новите бугарски владетели на Илирик во 864 година, столицата повторно добила значење под името Ахрида или Ахрис. Текстот вели дека византиските мисионери први го проповедале христијанството во регионот, но дека првиот архиепископ бил испратен од Рим и дека Бугарите првично добивале службени поуки и совети за верата и црковната дисциплина од папството, зачувани во „Одговорите на прашањата на Бугарите“ на папата Никола I од 858–867 година. Кнез Борис наскоро се свртел кон византиското влијание. На Осмиот вселенски собор во Цариград во 869 година Бугарија била вклучена во Цариградската патријаршија, а латинските мисионери биле протерани во 870 година. Оттогаш во Охрид претседавале византиски митрополити. Под Самуил градот станал бугарска престолнина, а освојувањата во десеттиот век ја прошириле митрополитската власт врз епархии во пошироките области на Македонија, Тесалија и Тракија. Наследениот текст заклучува дека Бугарија влегла во сферата на Фотиевата шизма и дека поради тоа Охрид од крајот на деветтиот век бил загубен за западното и папското влијание.

Со соборувањето на Бугарското Царство од Василиј II во 1018 година, Охрид повторно преминал под византиска власт, но останал седиште на Бугарската охридска архиепископија. Текстот додава дека некои подоцнежни византиски аристократски семејства, меѓу кои Дука и Комнин, тврделе дека потекнуваат од бугарските цареви. Во 1053 година охридскиот митрополит Лав, заедно со Михаил Керулариј, потпишал окружно писмо до Јован од Трани во Апулија против Латинската црква. Теофилакт Охридски, поставен кон крајот на единаесеттиот век, станал еден од најпознатите средновековни византиски толкувачи на Библијата; во својата преписка ја бранел традиционалната самостојност на Охрид, тврдејќи дека цариградскиот епископ нема право да ракополага во Бугарија затоа што нејзиниот епископ е независен. Наследениот текст вели дека Охрид во овој период ретко бил во општење и со Цариград и со Рим и дека бил понепријателски настроен кон Рим. Го наведува митрополитот Антим од четиринаесеттиот век, кој пишувал против учењето дека Светиот Дух исходи и од Отецот и од Синот, а истовремено забележува дека латински мисионери — главно францисканци — дејствувале во Охрид во четиринаесеттиот и петнаесеттиот век и помогнале да се зачува римската послушност во регионот. Како архиепископ во тринаесеттиот век го именува и прочуениот судија Димитриј Хоматијан.

По барање на архиепископот Арсениј II, вселенскиот патријарх Самуил I во јануари 1767 година, со наредба на османлискиот султан Мустафа III, ја укинал столицата како автокефална единица. Според наследениот текст, во времето на најголемата моќ Охрид имал власт над десет митрополитски и шест епископски епархии.

Градби и музеи

Едно предание вели дека Охрид некогаш имал 365 параклиси во градските граници, по еден за секој ден во годината. Наследениот текст му го припишува ова сведоштво на османлискиот патописец Евлија Челебија и го нарекува посетител од петнаесеттиот век, но Евлија живеел и патувал во седумнаесеттиот век, па датумот мора да се исправи. Денес бројот на цркви е многу помал. Истото предание потсетува дека средновековниот Охрид бил нарекуван „Словенски Ерусалим“.

Препознатлив по

Природното и културното наследство впишано на листата на УНЕСКО
Охридското Езеро и неговиот ендемски жив свет
Охридската книжевна школа и византиските икони
Самуиловата тврдина, Плаошник и „Св. Јован Канео“
Традиционалната крајезерска архитектура и летниот културен живот

Занимливости

Мешовито добро на УНЕСКО: Охридското Езеро било впишано поради природните вредности во 1979 година, а културното наследство било додадено во 1980; доброто подоцна станало прекугранично со Албанија. Извор
Древен езерски екосистем: Охридското Езеро е меѓу најстарите езера во Европа и содржи исклучителна концентрација на ендемски видови. Извор
Дваесет и осум населени места: Општина Охрид ги опфаќа градот и 27 села, од езерскиот брег до висинските предели на Галичица. Извор
Средиште на словенската писменост: Делото на Свети Климент и Свети Наум го направило средновековен Охрид влијателно средиште за образование и создавање ракописи. Извор
Живо наследство под притисок: Мониторингот на УНЕСКО нагласува дека неконтролираниот развој, инфраструктурата и притисоците врз квалитетот на водата можат да ја оштетат врската меѓу градот, езерото и околниот предел. Извор
Современ ракометен успех: ГРК Охрид стигна до финалето на Европскиот куп на ЕХФ 2025/26, голем современ успех за клупскиот спорт во градот. Извор

Познати личности

Свети Климент Охридски: Средновековен учен, епископ и учител со средишна улога во ширењето на словенската писменост и христијанското образование. Извор
Свети Наум Охридски: Средновековен мисионер, учен и основач на манастир, соработник на Свети Климент. Извор
Григор Прличев: Поет, преведувач, учител и јавен интелектуалец од деветнаесеттиот век. Извор
Живко Чинго: Писател и драматург познат по прозата за селскиот и повоениот македонски живот. Извор
Вангел Наумовски: Сликар поврзан со имагинативен, биоморфен модернистички стил. Извор
Атина Бојаџи: Маратонска пливачка на отворени води, која завршила големи меѓународни пливачки маратони и ја претставувала Југославија на Олимписките игри во 1968 година. Извор
Џеди Осман: Професионален кошаркар и турски репрезентативец со искуство во НБА и Евролигата. Извор
Владимир Четкар: Гитарист, пејач, композитор и аранжер што твори во џезот, соулот и фанкот. Извор
Ѓоко Танески: Пејач кој ја претставувал Северна Македонија на Изборот за песна на Евровизија во 2010 година. Извор
Христо Узунов: Учител и револуционер, активен во доцниот османлиски период. Извор

Села

Вапила: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Велгошти: Големо село на северниот раб на Охрид и родно место на писателот Живко Чинго. Извор
Велестово: Ридско село над Охрид, познато по широките погледи кон езерото и културните настани. Извор
Горно Лакочереј: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Долно Коњско: Крајезерска населба долж јужниот хотелски и станбен коридор. Извор
Долно Лакочереј: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Елшани: Село на падините на Галичица над источниот брег на Охридското Езеро. Извор
Завој: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Коњско: Висинско село над источниот езерски брег. Извор
Косел: Село северно од Охрид, близу геотермалната појава Дувало. Извор
Куратица: Планинско село, локално познато по руралниот туризам и престојот во природа. Извор
Лескоец: Голема населба непосредно северно од градското подрачје на Охрид. Извор
Ливоишта: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Љубаништа: Јужно крајезерско село близу Свети Наум и границата со Албанија. Извор
Опеница: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Орман: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Пештани: Крајезерско село и посетителско средиште на патот кон Свети Наум. Извор
Плаќе: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Подмоље: Село близу Охридскиот аеродром и северниот крајезерски коридор. Извор
Рамне: Ридско село над Охрид. Извор
Расино: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Речица: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Свињишта: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Сирула: Службено заведена рурална населба во Општина Охрид. Извор
Скребатно: Планинско село и родно место на сликарот Вангел Наумовски. Извор
Трпејца: Историско крајезерско рибарско село под Галичица, близу манастирскиот локалитет Заум. Извор
Шипокно: Село на падините над источниот брег на Охридското Езеро. Извор

Манастири во близина

Манастир „Св. Наум“: Голем крајезерски манастир поврзан со Свети Наум, неговиот гроб и изворите што го напојуваат Охридското Езеро. Извор
Манастирски комплекс „Св. Пантелејмон“ на Плаошник: Реконструиран манастирски и археолошки комплекс поврзан со Свети Климент и средновековната Охридска книжевна школа. Извор
Манастир „Пресвета Богородица Заумска“: Средновековна крајезерска манастирска црква до која најнепосредно се пристапува по вода, позната по живописот од четиринаесеттиот век. Извор
Пештерски манастирски локалитет „Св. Стефан“: Црква издлабена во карпа и манастирски локалитет вграден во крајезерските карпи. Извор

Во оваа збирка се зачувани 48 стари и 55 современи градски фотографии.