Град во Македонија

Прилеп · Prilep

Прилеп лежи на северната страна од Пелагониската Котлина, каде што широкото земјоделско земјиште се среќава со впечатливи гранитни карпи. Градот е средиште на една од најголемите општини во Северна Македонија по површина и одамна е поврзан со ориенталниот тутун, прехранбената индустрија, мермерот и регионалната трговија.

Околниот предел чува сведоштва од многу периоди. Античка Стибера, кај денешно Чепигово, била важна населба во пелагонискиот свет, а кулите над современ Прилеп се развиле во средновековно упориште тесно поврзано со Крале Марко и семејството Мрњавчевиќ.

Под османлиска власт Прилеп станал пазарно и занаетчиско средиште со чаршија, саат-кула, џамии, цркви и сè поразвиен просветен живот. Градот бил и средиште на македонската културна преродба; фолклористот Марко Цепенков и други писатели и учители ги собирале и објавувале усните традиции на крајот. На 11 октомври 1941 година, вооружена акција во Прилеп станала симболичниот датум што се чествува како почеток на антифашистичкото востание во Македонија.

Современ Прилеп ги спојува индустријата и земјоделството со густ културен предел. Маркови Кули, Старата чаршија, Музејот на тутунот, Меморијалниот музеј „11 Октомври“, населбата Варош и планинскиот манастир Трескавец го поврзуваат градот со неговото слоевито минато, а фестивалите, современиот театар и рекреацијата на отворено ги одржуваат овие места живи, наместо замрзнати како споменици.

Пописот од 2021 година изброил 63.308 жители во самиот Прилеп и 69.025 во пошироката општина; надвор од градската населба живееле 5.717 лица. Разликата меѓу градското средиште и околните заедници е важна и за македонската демографска статистика и за разбирањето на секојдневниот живот во крајот.

Накратко

Општина: Општина Прилеп
Население во градот: 63.308
Население во општината: 69.025
Година на попис: 2021
Површина на општината: 1.194,44 км²
Надморска височина: 620 м
Приближно патно растојание од Скопје: 130 км
Поштенски број: 7500
Клима: Умерено континентална клима со жешки, релативно суви лета, студени зими и изразени сезонски температурни разлики низ Пелагониската Котлина.
Спортски клубови: РК Прилеп · ФК Победа Прилеп · Мега Баскет Јуниор Прилеп
Култура: Традицијата на прилепскиот ориентален тутун го обликувала стопанството на градот и ја толкува специјализираниот Музеј на тутунот. · Македонскиот театарски фестивал „Војдан Чернодрински“ е еден од главните театарски настани во земјата. · Маркови Кули и манастирите околу гранитните планини создаваат особен културен предел над градот.
Статистички регион: Пелагониски
Населби: 59
Села: 58
Забелешка за општинската површина: Една од географски најголемите општини во Северна Македонија
Преглед на населението: На пописот во 2021 година градот имал 63.308 жители, а општината 69.025; надвор од градската населба живееле 5.717 лица.

Географија

Прилеп го зафаќа северниот дел од Пелагониската Котлина, главно на 620 до 680 метри надморска височина. Широкото земјоделско земјиште се отвора кон југ и запад, а светлите гранитни карпи нагло се издигаат покрај градот. Највпечатливата формација ги носи Марковите Кули, каде што изветвените блокови, сртови и одбранбени ѕидови создаваат силуета што е истовремено геолошка знаменитост и историски симбол.

Котлината има жешки, релативно суви лета и студени зими — услови што му одговараат на ароматичниот ориентален тутун по кој Прилеп станал прочуен. Патиштата низ Плетвар и другите превои го поврзуваат градот со средишна Македонија, а правците низ Пелагонија водат кон Битола и јужниот Балкан. Општината се протега далеку над градскиот раб, низ села, ниви и висорамнинскиот мариовски крај, па Прилеп има невообичаено голема и разновидна околина.

Историја

Меѓу античките населби околу Прилеп се Стибера кај Чепигово и неколку други документирани локалитети низ северна Пелагонија. Самиот град првпат се појавува во пишаните извори на почетокот од XI век. Неговата стратегиска положба станала особено важна во средниот век, кога околу гранитниот рид над Варош се развила утврдена населба. Кон крајот на XIV век со областа владеел Крале Марко, чија историска улога и подоцнежен живот во јужнословенската епска традиција ги направиле Марковите Кули неразделни од идентитетот на Прилеп.

Под османлиска власт населеното средиште се преместило и се проширило на рамнината. До XIX век Прилеп имал жива чаршија, саат-кула, занаетчиски маала и силни трговски врски. Градот станал активен и во образованието, издаваштвото и културната преродба. За време на Втората светска војна, партизанскиот напад од 11 октомври 1941 година во Прилеп почнал да се чествува како почеток на организираното антифашистичко востание во Македонија.

Повоената индустрија го зголемила градот, пред сè преку преработката на тутун, металопреработката и вадењето мермер во околината. Установите како Музејот на тутунот и Институтот за старословенска култура научно ги обработуваат темите што и натаму се видливи во секојдневен Прилеп: тутунските лисја што се сушат во сезона, средновековните цркви околу Варош, Старата чаршија и огромниот гранитен масив над улиците.

Целосниот историски текст

Историските извори првпат го споменуваат Прилеп во 1014 година. Градот и неговата околина заземале една од најважните стратегиски, политички и воени положби во овој дел од Балканот. Низ Пелагонија минувале значајни патишта што ги поврзувале грчките земји со јадранскиот брег.

Наследениот текст го поврзува Прилеп со античките Виа Егнација и Виа Милитарис и го опишува како природен спој во пошироката балканска патна мрежа. Исто така наведува дека низ крајот минувал најкраткиот трговски пат меѓу трговците од Венеција и Дубровник и оние од Солун. Низ вековите областа примала хеленистички, римски, византиски, словенски и други културни слоеви. Овие широки тврдења за трасите на одделните патишта треба да се проверат со стручната историска географија.

Како најпретставителни монументални целини од антиката, текстот ги наведува Бедем кај Чепигово, Безистен меѓу Прилепец и Волково и неколку локалитети во самиот град. Имињата и датирањето во овој наследен список бараат археолошка проверка.

Во поширокиот крај се пронајдени остатоци што се поврзуваат со античките градови Стибера, Алкомена, Керамија и Колобанса.

Средниот век е исто така силно застапен во културно-историскиот запис. Наследениот текст ги именува црквата „Свети Никола“ од XIII век; црквата „Успение на Пресвета Богородица“ во манастирот Трескавец, со сликарски слоеви од XV, XVI и XIX век; и манастирот со црквата „Свето Преображение“ кај селото Зрзе.

Самиот град е претставен како најважен културно-историски локалитет. Бил средиште на поголема политичка и територијална организација и стратегиско место во кое, според текстот, престојувал цар Самоил. Населбата го зафаќала просторот меѓу ридот Маркови Кули и околните месности Подкули, Варош и Заград. Наследениот текст тврди дека утврдениот рид содржел еден од петте најголеми дворски комплекси на Балканот, со три одбранбени нивоа, бројни градби и повеќе порти; споредбеното рангирање треба да се сфати како наследено тврдење, а не како утврдена класификација.

Прилеп доживеал голем развој во последната четвртина на XIII и првата половина на XIV век. Меѓу спомениците што текстот ги наведува од поширокиот период се ископаните остатоци од словенска населба од X век и црквата „Свети Архангел Михаил“ со средновековен фрескоживопис. Во XV век околу прочуената Стара чаршија се развило трговско средиште. Точното датирање на одделните архитектонски и сликарски фази треба да се проверува за секој споменик посебно.

Во периодот на македонската културна и национална преродба, Прилеп станал важно средиште на словенската писменост, книжевност и култура. Просветната дејност била поврзана со македонски учители меѓу кои Јордан Хаџи Константинов-Џинот, Димитар Миладинов, Рајко Жинзифов и Кузман Шапкарев. Врз градот силно влијаел и Марко Цепенков, прочуениот собирач на македонски народни песни, приказни, легенди, верувања и гатанки.

Во илинденскиот период Прилеп бил средиште на македонското националноослободително движење. Наследениот текст вели дека од градот потекнувале околу педесет револуционери, меѓу кои ги именува Пере Тошев, Ѓорче Петров и Петар Ацев.

На 11 октомври 1941 година, со нападот врз полициската станица во Прилеп започнало вооруженото антифашистичко востание поврзано со борбата на македонскиот народ за национално ослободување. Могилата на непобедените е еден од главните воени споменици во градот. Наследениот текст наведува дека во неа се положени посмртните останки на повеќе од 650 борци, сведочејќи за масовното и жртвено учество на прилепчани во Втората светска војна.

Најсилниот раст на Прилеп настапил во слободниот повоен развој, кога станал големо политичко, управно, културно, образовно, научно и трговско средиште во Македонија.

Препознатлив по

Маркови Кули и средновековната населба Варош
Ориенталниот тутун и Музејот на тутунот
Белиот мермер од прилепскиот крај
Манастирот Трескавец и средновековните цркви
Антифашистичката меморијална традиција на 11 Октомври

Занимливости

Општина со педесет и девет населени места: Општина Прилеп зафаќа 1.194,44 квадратни километри и ги опфаќа градот и 58 села распоредени низ Пелагонија, Дрен и мариовските предели. Извор
Маркови Кули: Гранитните височини над Прилеп ги чуваат остатоците од средновековна тврдина поврзана со Крале Марко и образуваат еден од најпрепознатливите културни предели во земјата. Извор
Тутунот како наследство: Ситнолисниот ориентален тутун од Прилеп станал меѓународно познат, а градскиот Музеј на тутунот ги документира одгледувањето, преработката и културата на пушењето преку специјализирана збирка. Извор
Значењето на 11 Октомври: Вооружената акција во Прилеп на 11 октомври 1941 година станала државно чествуван почеток на антифашистичкото востание во Македонија за време на Втората светска војна. Извор
Античка Стибера: Археолошкиот локалитет Стибера кај Чепигово ги чува остатоците од важен антички пелагониски град, меѓу кои јавни градби и натписи. Извор
Трескавец над рамнината: Манастирот Трескавец зафаќа впечатливо високо место под Златоврв, каде што се спојуваат средновековната црковна уметност, монашкото наследство и широките погледи над Пелагонија. Извор

Познати личности

Методија Андонов-Ченто: Политичар и прв претседател на Президиумот на АСНОМ во 1944 година. Извор
Коле Чашуле: Драмски писател, романописец, есеист и дипломат чие творештво помогнало да се обликува современата македонска драма. Извор
Марко Цепенков: Фолклорист, писател и собирач чиј богат корпус приказни, песни, верувања и обичаи е темелен за македонската етнографија. Извор
Тоше Проески: Пејач и хуманитарец чии снимки го направиле еден од најпознатите македонски изведувачи на популарна музика. Извор
Влатко Стефановски: Гитарист и композитор познат по спојувањето на рокот, џезот и балканските музички традиции. Извор
Тамара Котевска: Филмска авторка и корежисерка на документарецот „Медена земја“, номиниран за Оскар. Извор
Христина Ристеска: Спринтерка што ја претставувала Северна Македонија во женската трка на 400 метри на Олимписките игри во 2012 година. Извор
Езџан Алиоски: Професионален фудбалер и македонски репрезентативец кој настапувал во Англија, Швајцарија, Турција и Саудиска Арабија. Извор
Крале Марко: Доцносредновековен владетел запаметен во регионалната историја и јужнословенската епска традиција. Извор

Села

Алинци: Село во пелагониската низина јужно од Прилеп. Извор
Беловодица: Село во западниот дел на Општина Прилеп. Извор
Беровци: Населба близу јужниот градски раб на Прилеп. Извор
Бешиште: Мариовско село во нерамниот јужен висорамнински дел на општината. Извор
Бонче: Село близу значајни археолошки предели во прилепскиот крај. Извор
Вепрчани: Оддалечено мариовско село во јужниот дел на Општина Прилеп. Извор
Веселчани: Пелагониско село јужно од Прилеп. Извор
Витолиште: Историско услужно село во Мариово и порта кон југоисточните висорамнини на општината. Извор
Волково: Селска населба во Општина Прилеп. Извор
Врпско: Мало село во мариовскиот крај. Извор
Галичани: Пелагониско село југоисточно од Прилеп. Извор
Голем Радобил: Село близу плетварскиот коридор во североисточниот дел на Општина Прилеп. Извор
Големо Коњари: Големо рамничарско село западно од Прилеп. Извор
Гуѓаково: Мала селска населба во Општина Прилеп. Извор
Дабница: Село непосредно северно од Прилеп, под околните гранитни ридови. Извор
Дрен: Село близу јужните приоди на Општина Прилеп. Извор
Дуње: Мариовско село поврзано со впечатливите предели јужно од Пелагониската Котлина. Извор
Ерековци: Рамничарско село југоисточно од Прилеп. Извор
Живово: Оддалечена и ретко населена мариовска населба. Извор
Загорани: Село во пелагониската земјоделска зона. Извор
Кадино Село: Село западно од Прилеп во Пелагониската Котлина. Извор
Кален: Мала мариовска населба во јужниот дел на Општина Прилеп. Извор
Канатларци: Големо и етнички разновидно пелагониско село јужно од Прилеп. Извор
Клепач: Село во јужната пелагониска низина. Извор
Кокре: Планинско село во мариовскиот крај. Извор
Крушевица: Мариовско село во југоисточниот дел на општината. Извор
Крстец: Високо село близу планинскиот коридор северно од Прилеп. Извор
Лениште: Село во ридовите непосредно западно од Прилеп. Извор
Лопатица: Селска населба во северниот дел на Општина Прилеп. Извор
Мажучиште: Село близу северната периферија на Прилеп и патот кон Крушево. Извор
Мал Радобил: Мало село близу Голем Радобил и плетварскиот коридор. Извор
Мало Коњари: Рамничарско село западно од Прилеп. Извор
Мало Рувци: Пелагониско село југозападно од Прилеп. Извор
Манастир: Мариовско село близу средновековната манастирска црква „Свети Никола“. Извор
Марул: Земјоделско село јужно од Прилеп. Извор
Никодин: Село долж Раец и плетварскиот пат североисточно од Прилеп. Извор
Ново Лагово: Населба на јужниот приод кон Прилеп. Извор
Ореовец: Село под планините североисточно од Прилеп. Извор
Пештани: Село во мариовскиот крај, во јужниот дел на Општина Прилеп, различно од истоимената населба на Охридското Езеро. Извор
Плетвар: Село на планинскиот превој на главниот пат меѓу Прилеп и долината на Вардар. Извор
Подмол: Мала селска населба во Општина Прилеп. Извор
Полчиште: Оддалечено мариовско село во јужниот дел на општината. Извор
Прилепец: Село во источното подножје на пределот Маркови Кули. Извор
Присад: Висинско село на патот меѓу Прилеп и Македонски Брод. Извор
Ракле: Мариовска населба во јужниот дел на Општина Прилеп. Извор
Селце: Село на источниот раб на Прилеп, под планинските падини. Извор
Смолани: Селска населба југоисточно од Прилеп. Извор
Старо Лагово: Село што се надоврзува на Ново Лагово, јужно од Прилеп. Извор
Топлица: Село во западниот дел на Општина Прилеп. Извор
Тројаци: Населба долж патот југоисточно од Прилеп. Извор
Тополчани: Големо пелагониско село и локално услужно средиште јужно од Прилеп. Извор
Тројкрсти: Село близу југоисточниот градски раб на Прилеп. Извор
Царевиќ: Мало мариовско село во јужниот дел на Општина Прилеп. Извор
Чаниште: Мариовско село меѓу јужните ридови на општината. Извор
Чепигово: Пелагониско село близу археолошкиот локалитет на античка Стибера. Извор
Чумово: Село јужно од Прилеп во Пелагониската Котлина. Извор
Шелеверци: Рамничарско село југоисточно од Прилеп. Извор
Штавица: Село под пределот на Селечка Планина, познато како локација за снимање македонски филмови. Извор

Манастири во близина

Манастир Трескавец: Историски планински манастир со средишна црква „Успение на Пресвета Богородица“, прочуен по средновековниот живопис, архитектурата и впечатливата гранитна средина. Извор
Манастир „Свети Архангел Михаил“: Манастирски комплекс вграден во гранитниот предел под Маркови Кули, со средновековна црква и зачувани фрески. Извор
Манастир „Свети Никола“ во Манастир: Средновековна манастирска црква што чува значаен византиски ѕиден живопис во мариовскиот дел на Општина Прилеп. Извор
Зрзески манастир: Значаен средновековен манастир северозападно од Прилеп, вклучен како блиско регионално место, но изречно надвор од денешна Општина Прилеп. Извор

Во оваа збирка се зачувани 34 стари и 31 современи градски фотографии.