Град во Македонија

Радовиш · Radovish

Радовиш лежи во Струмичко-радовишката Котлина, под Плачковица, на пресекот на патиштата од Вардарската Долина, Струмица и источните планини. Општината ги обединува градот, плодните полиња, рударските предели и 35 села — од пристапни рамничарски заедници до раселени планински населби.

Градот е забележан во извори од османлискиот период и се развивал како пазарно и занаетчиско средиште за околните села. Земјоделството, сточарството и регионалната трговија останале важни, а отворањето и проширувањето на рудникот за бакар Бучим во XX век му додале силен индустриски слој на локалното стопанство.

Радовиш е културно разновиден, а македонските, турските и јуручките традиции се присутни во храната, јазикот, музиката и селскиот живот. Карамановите поетски средби му оддаваат почит на младиот радовишки поет и партизан Ацо Караманов, додека пеливанството, локалните фестивали и верските празници го поврзуваат општинскиот живот со поширокиот југоисточен крај.

Современиот посетителски предел се протега надвор од градското средиште, до патеките на Плачковица, манастирот „Свети Ѓорѓи“ кај Ораовица, селската архитектура и земјоделските прехранбени традиции. Современата црква „Света Троица“ е истакнат градски белег, а општинските плански документи сè повеќе ги нагласуваат селскиот туризам, грижата за животната средина и предизвикот да се одржат малите населби.

Пописот од 2021 година забележал 14.460 жители во самиот Радовиш и 24.122 во пошироката општина; 9.662 лица живееле надвор од градската населба. Разликата меѓу урбаното јадро и околните населени места е важна за македонската демографска статистика и за разбирање на секојдневниот живот во општината.

Накратко

Општина: Општина Радовиш
Население во градот: 14.460
Население во општината: 24.122
Година на попис: 2021
Површина на општината: 608 км²
Надморска височина: 380 м
Приближно патно растојание од Скопје: 122 км
Поштенски број: 2420
Клима: Изменета континентална клима со средоземно влијание: топли и релативно суви лета во котлината, а посвежи и повлажни услови на Плачковица.
Спортски клубови: ФК Детонит Плачковица · РК Радовиш · БК Бучим-Радовиш · КК Радовиш
Култура: Карамановите поетски средби го поврзуваат Радовиш со современата македонска и меѓународна поезија. · Македонските, турските и јуручките традиции придонесуваат за храната, музиката и културата на населените места во општината. · Меѓу локалните настани се пеливанските традиции и фестивалот на храна „Самун ем Татлија“.
Статистички регион: Југоисточен
Населби: 36
Села: 35
Села без жители: 13
Забелешка за списокот на населби: Општинската урбана ревизија, покрај Радовиш, наведува 22 населени и 13 ненаселени села
Преглед на населението: На пописот во 2021 година градот имал 14.460 жители, а општината 24.122; надвор од градската населба живееле 9.662 лица.

Географија

Радовиш лежи во широка долина на северната страна од струмичкиот котлински систем, под падините на Плачковица. Радовишка Река минува низ градот пред нејзините води да се влеат во сливот на Струмешница. Ридовите го засолнуваат градското подрачје од повеќе страни, а превоите кон Штип и Струмица го направиле Радовиш природна врска меѓу источна и југоисточна Северна Македонија.

Средбата на планината и котлината овозможува разновидно користење на земјиштето: тутун и жита на отворените површини, зеленчук и овоштарници во потоплите заветни места, сточарство во повисоките предели и шуми на Плачковица. Рудникот за бакар Бучим, западно од градот, е големо индустриско присуство во општината. Воедно, блиските планински патеки, извори и села го одржуваат Радовиш цврсто врзан со неговата рурална околина, наместо да го сведат на чисто индустриско средиште.

Историја

Радовишкиот крај содржи праисториски и антички остатоци, но градот јасно влегува во пишаните извори во средниот век. Населба наречена Радовиште се споменува во црковна повелба од почетокот на XI век. Положбата во долината го поттикнувала земјоделството и локалната размена, а под османлиска власт Радовиш се развил како мало пазарно и управно средиште за околните села.

Патописите и локалните записи од XIX век опишуваат град на занаети и земјоделство со мешано население. Крајот на османлиската власт, балканските војни и двете светски војни повеќепати ги менувале границите и установите во крајот. Радовиш влегол во југословенскиот период со стопанство што и натаму силно се потпирало врз земјоделството, занаетите и сточарството.

По Втората светска војна, новите живеалишта, фабрики и вработувања во рударството го промениле размерот на градот. Сепак, старите обележја останале истакнати: долговечниот јавор во центарот се смета и за споменик на природата и за сведок на градскиот живот, а големата современа црква „Света Троица“ станала понов визуелен белег. Културните установи што го носат името на поетот Ацо Караманов го поврзуваат денешен Радовиш со еден од неговите најпознати книжевни гласови.

Целосниот историски текст

Радовиш првпат се споменува во 1019 година, за време на владеењето на византискиот цар Василиј II, под средновековното име Радовиште. Во тоа време бил важно регионално средиште на трговијата, занаетчиството и рударството. Тогашната населба се наоѓала северозападно од денешниот град, покрај Стара Река, каде што се зачувани траги од неколку цркви, меѓу нив и црквата „Свети Архангел“.

Во XIV век, со слабеењето на византиската власт, Радовиш станал дел од средновековната српска држава. Царот Урош престојувал во Радовиш во 1361 година. Под османлиска власт градот му припаѓал на Ќустендилскиот Санџак, а во XVII век бил во црковната надлежност на Ќустендилската митрополија. Според тогашните податоци, Радовиш имал меѓу 3.000 и 4.000 жители.

Препознатлив по

Планинските предели на Плачковица
Рудникот за бакар Бучим
Стариот радовишки јавор
Црквата „Света Троица“
Тутунот, земјоделството и источномакедонските прехранбени традиции

Занимливости

Триесет и пет села, тринаесет ненаселени: Општинската урбана ревизија наведува 35 села надвор од Радовиш; 22 биле населени, а 13 заведени како ненаселени, што јасно го покажува размерот на руралното иселување. Извор
24.122 жители во 2021 година: Пописот од 2021 година изброил 24.122 жители во Општина Радовиш, од кои 14.460 живееле во градот. Извор
Плачковица се издига над котлината: Масивот Плачковица влијае врз климата, водите, биолошката разновидност и пределот за активности на отворено, создавајќи остар контраст со топлата земјоделска котлина под него. Извор
Бакарот во Бучим: Рудникот за бакар Бучим е пресуден дел од современото индустриско стопанство на Радовиш и од пределот околу селото Бучим. Извор
Старо и ново кај Ораовица: Манастирското место „Свети Ѓорѓи“ северно од Ораовица спојува остатоци поврзани со постара средновековна основа и обновен комплекс од XXI век. Извор
Поезијата го памети Ацо Караманов: Во Радовиш се одржуваат Карамановите поетски средби во спомен на локалниот поет и партизан Ацо Караманов, кој загинал на само 17 години. Извор

Познати личности

Ацо Караманов: Поет и партизан чие зачувано творештво го вбројува меѓу значајните гласови на современата македонска книжевност, иако загинал на 17 години. Извор
Стојан Стојков: Композитор и педагог познат по оркестарски, камерни, хорски и сценски дела, делумно обликувани од македонските музички традиции. Извор
Борче Панов: Поет, есеист и културен организатор чие творештво е објавувано во превод во странство. Извор
Драган Ѓорѓиев: Професионален фудбалер кој настапувал за клубови во Северна Македонија и во странство. Извор
Сибел Реџеп: Шведско-македонска пејачка што стекнала широка познатост преку шведските натпревари „Идол“ и „Мелодифестивален“. Извор
Коста Манев: Професионален фудбалер кој настапувал за клубови во Северна Македонија, Финска и Босна и Херцеговина. Извор
Тиме Андонов: Инженер и политичар кој бил пратеник во Собранието на Република Македонија. Извор
Ванчо Чифлиганец: Стопанственик и поранешен пратеник во Собранието на Република Македонија. Извор

Села

Али Коч: Населено село наведено во општинската урбана ревизија. Извор
Бучим: Населено рударско село покрај комплексот за бакар Бучим. Извор
Воиславци: Населено рамничарско село западно од Радовиш. Извор
Дамјан: Населено село во западниот дел на општината, близу археолошки и рударски предели. Извор
Злеово: Населена селска населба во Општина Радовиш. Извор
Ињево: Големо населено село непосредно јужно од Радовиш. Извор
Јаргулица: Населено земјоделско село во Радовишката Котлина. Извор
Калаузлија: Населено село што ја одразува македонската и турската културна географија на општината. Извор
Калуѓерица: Населено село на источната страна од Радовишката Котлина. Извор
Козбунар: Населена селска населба во Општина Радовиш. Извор
Коџалија: Населено село во разновидниот рурален предел на општината. Извор
Ораовица: Големо населено село северно од Радовиш, близу манастирскиот комплекс „Свети Ѓорѓи“. Извор
Подареш: Големо населено село и родно место на композиторот Стојан Стојков. Извор
Покрајчево: Населено рамничарско село близу Радовиш. Извор
Прналија: Населено село со силно присуство на турската јуручка култура. Извор
Раклиш: Населено село непосредно јужно од Радовиш. Извор
Смиланци: Населено село кон Плачковица и појдовна точка кон селските предели и пешачките патеки. Извор
Сулдурци: Населено земјоделско село во Радовишката Котлина. Извор
Супурге: Населена селска населба во Општина Радовиш. Извор
Тополница: Населено село регионално познато по турските и јуручките традиции и пеливанската култура. Извор
Шипковица: Населено село во Општина Радовиш. Извор
Штурово: Населена селска населба близу Радовиш. Извор
Али Лобаси: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Држанци: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Дурутлија: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Каралобоси: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Караџалар: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Ново Село: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија; различно е од другите македонски населби со истото име. Извор
Папавница: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Погулево: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Саригол: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Худаверлија: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Чешме Маале: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Шаинташ: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор
Ќоселија: Заведено како ненаселено во општинската урбана ревизија. Извор

Манастири во близина

Манастир „Свети Ѓорѓи“: Обновен манастирски комплекс на место со постари остатоци што традиционално се датираат во средниот век, со современа црква и сместувачки капацитети за посетители. Извор
Манастир „Свети Пантелејмон“: Мало манастирско одредиште во природна средина, наведено во општинската туристичка стратегија како дел од локалниот верски предел. Извор

Во оваа збирка се зачувани 14 стари и 30 современи градски фотографии.