Град во Македонија

Скопје · Skopje

Скопје е главен град и најголемо урбано средиште на Северна Македонија, сместено во пространа котлина покрај Вардар, меѓу Водно, Скопска Црна Гора и западните планински премини. Овој профил го опфаќа законски определениот Град Скопје — посебна единица на локалната самоуправа составена од десет општини — а не само непрекинато изграденото градско подрачје.

Котлината е населена со милениуми. Неолитската Тумба Маџари, римскиот Скупи, средновековната тврдина и чаршијата од османлиско време припаѓаат на различни места и периоди, но заедно објаснуваат зошто Скопје станало политичко и трговско средиште на регионот. Камениот мост и денес ја поврзува историската чаршија со граѓанскиот центар на спротивните брегови на Вардар.

Катастрофалниот земјотрес од 26 јули 1963 година уништил голем дел од градот и поттикнал извонредна меѓународна обнова. Постземјотресниот план, најпознат по тимот на Кензо Танге и координацијата на Обединетите нации, донел модернистички станбени населби, установи и инфраструктура чија смела бетонска архитектура денес е суштински дел од идентитетот на Скопје.

Современо Скопје ги концентрира државните институции, универзитетите, музеите, медиумите, финансиите и голем дел од креативната економија на земјата. Културниот живот се протега од Националната опера и балет и Филхармонијата до албански, турски и ромски установи, маалски фестивали, фудбал, ракомет и кошарка.

Град Скопје опфаќа и предели што изгледаат далеку од главен град: 53 официјални рурални или неурбани населени места, клисурата на Треска и акумулацијата Матка, лозја и ниви на исток, како и планински села во Сарај и Бутел. Списокот подолу намерно ги исклучува имињата на градските населби и ги опфаќа само официјалните населени места надвор од статистичкото населено место Скопје.

Пописот од 2021 година регистрирал 422.540 жители во самото Скопје и 526.502 во пошироката градска единица; 103.962 лица живееле надвор од градското населено место. Разликата меѓу урбаниот центар и околните заедници е важна и за македонската демографска статистика и за разбирањето на секојдневниот локален живот.

Накратко

Општина: Град Скопје (посебна единица на локалната самоуправа составена од десет општини)
Население во градот: 422.540
Население во општината: 526.502
Година на попис: 2021
Површина на општината: 571,46 км²
Надморска височина: 245 м
Приближно патно растојание од Скопје: 0 км
Поштенски број: 1000
Клима: Континентална клима изменета од котлинската положба и со средоземно влијание: жешки, релативно суви лета и студени зими, кога маглата и температурните инверзии можат да го задржат загадениот воздух.
Спортски клубови: ФК Вардар · РК Вардар 1961 · КК МЗТ Скопје Аеродром · КК Работнички · ФК Шкупи · ЖРК Ѓорче Петров
Култура: Старата чаршија останува жива трговска четврт и заштитена културна целина од особено значење. · Модернистичките згради изградени по 1963 година сочинуваат еден од најпрепознатливите пејзажи на постземјотресна обнова во Југоисточна Европа. · Установите и јавниот живот на Скопје се повеќејазични и ги одразуваат македонската, албанската, ромската, турската, српската, бошњачката и други заедници.
Статистички регион: Скопски
Градски општини: Аеродром · Бутел · Гази Баба · Ѓорче Петров · Карпош · Кисела Вода · Сарај · Центар · Чаир · Шуто Оризари
Население во населбата Скопје: 422.540
Население во Град Скопје: 526.502
Рурални населби: 53
Опфат на населението: Бројката 422.540 се однесува на статистичкото населено место Скопје. Бројката 526.502 е вкупното резидентно население на десетте општини што го сочинуваат Град Скопје. Градските населби не се третираат како села.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се регистрирани 422.540 жители во градското населено место и 526.502 жители во пошироката градска единица; 103.962 живееле надвор од градското населено место.

Географија

Скопје се простира низ широка котлина во горната долина на Вардар, речиси во средината на Балканскиот Полуостров. Реката го дели градското јадро пред да продолжи кон југоисток, а во пошироката котлина се влеваат нејзини притоки, меѓу кои Треска и Лепенец. Водно се издига веднаш јужно од центарот, Скопска Црна Гора го врамува северот, а клисурата Матка ги пресекува планините на запад. Оваа затвореност му дава драматична положба на главниот град, но може да задржува зимска магла и загаден воздух.

Градот е и густо метрополитенско подрачје и збир од различни предели. Уличките од османлиско време се искачуваат кон Кале на северниот брег, населбите од деветнаесеттиот и дваесеттиот век се редат покрај реката, југословенските булевари се протегаат на исток и запад, а поновите населби стигнуваат до рабовите на котлината. Десет општини го сочинуваат Град Скопје. Заедно тие ги концентрираат државната власт, универзитетите, болниците, медиумите, културата и трговијата во обем без споредба во остатокот од земјата.

Историја

Римски Скупи се развил северозападно од денешниот центар и станал важен град пред земјотресот од 518 година да го опустоши. Средновековна населба израснала околу тврдината над Вардар и минувала под византиска, бугарска и српска власт. Османлиските сили го освоиле градот во 1392 година. Во следните пет века, Ускуб станал голем балкански пазар, каде што камениот мост, покриената чаршија, ановите, амамите, џамиите и црквите поврзувале трговци и заедници од целиот регион. Пожари, војни и земјотресот од 1555 година постојано го менувале градското ткиво.

Скопје станало дел од Србија во 1912 година, а подоцна и од Југославија. Железницата и индустријата го забрзале растот, а по 1944 година градот станал главен град на Социјалистичка Република Македонија. На 26 јули 1963 година силен земјотрес однел повеќе од илјада животи и уништил голем дел од градот. Меѓународната помош и планот за обнова поврзан со Кензо Танге создале нов граѓански центар, транспортен комплекс и големи модерни населби.

Од независноста во 1991 година, Скопје останува политичко и економско средиште на земјата. Неговиот урбан пејзаж бележи и остри расправи за сеќавањето и идентитетот, особено по обемните споменички и фасадни зафати во 2010-тите. Најцелосната слика затоа не е врзана за еден стил или период, туку за соживотот на Старата чаршија, модернистичката обнова, јавните простори покрај реката, разновидните населби и планините на градскиот раб.

Целосниот историски текст

Рана фаза

Скопската Котлина е населена уште од праисторијата, а неолитски локалитети како Тумба Маџари сведочат за организиран живот во петтиот милениум пр. н. е. Археолошки остатоци се евидентирани и околу Кале, иако римски Скупи бил посебен град северозападно од денешниот центар. Пајонски и дардански заедници го населувале поширокиот крај пред Рим да го освои во вториот век пр. н. е. Скупи најпрвин припаѓал на провинцијата Македонија, а подоцна на Мезија; за време на Флавиевците добил статус на колонија и станал управно средиште. Со доцноримските реформи бил вклучен во Дарданија, а по поделбата од 395 година останал во Источното Римско, односно Византиско Царство.

Првиот по име познат епископ на Скупи е Парегориј, учесник на Сердичкиот собор во 343 година. До петтиот век градот веројатно бил митрополитско седиште, претходник на подоцнежната Латинска скопска надбискупија.

Средновековие

Земјотресот од 518 година го опустошил Скупи. Царот Јустинијан I, роден во Тауресиум југоисточно од денешно Скопје, ја основал Јустинијана Прима во шестиот век; постарата литература често ја изедначувала со Скопје, но поголем дел од современите истражувања ја сместуваат на друго место. Средновековен град се развил околу Кале и преминот преку Вардар. За него повеќепати се бореле Византија и Бугарското Царство, а бил важно средиште во времето на Самуил и седиште на византиски катепанат по 1018 година. Земјотреси и војни ја менувале неговата положба. Во тринаесеттиот век бил поврзан со владенијата на Константин Тих Асен, а во 1282 година го освоил српскиот крал Стефан Урош II Милутин. Неговиот внук Стефан Душан го направил Скопје царска престолнина и таму се крунисал за цар во 1346 година.

Османлиски период

Османлиските сили го освоиле Скопје во 1392 година, со што започнале приближно пет века османлиска власт. Во османлискиот турски јазик познат како Ускуб, градот имал важна стратешка положба на патиштата што го поврзувале средишниот Балкан со Солун и северните земји. Неговиот точен управен ранг се менувал со текот на времето; во доцниот османлиски период станал седиште на Косовскиот Вилает.

Под османлиска власт, урбаното тежиште се поместило кон вливот на Серава во Вардар. Муслиманските установи го преобразиле градскиот хоризонт, додека трговската четврт се ширела околу анови како Капан ан и Сули ан. Камениот мост бил обновен или темелно преуреден во петнаесеттиот век, иако делови од неговата хронологија се спорни, а Даут-пашиниот амам бил изграден кон крајот на истиот век. Сефардските Евреи протерани од Пиринејскиот Полуостров се населиле низ османлискиот Балкан и станале важен дел од трговскиот и културниот живот на Скопје.

Старата чаршија се ширела покрај џамии како Султан-муратовата, Алаџа и Мустафа-пашината, додека дел од постарите црковни имоти биле одземени или пренаменети. Земјотресот од 1555 година уништил голем дел од центарот, но трговијата закрепнала; процените на патописците од 30.000 до 60.000 жители се премногу несигурни за да се сметаат за пописни податоци. Во 1689 година хабсбуршкиот генерал Енеа Силвио Пиколомини накратко го освоил Скопје за време на епидемија на чума и наредил градот да биде запален. Изворите не се согласуваат дали наведениот мотив бил спречување на заразата, воена стратегија или одмазда поврзана со османлиската опсада на Виена.

Скопје опаѓало во следните два века и во деветнаесеттиот век можеби имало околу 10.000 жители. Железницата до Солун, завршена во 1873 година, ја оживеала трговијата и помогнала населението да се искачи кон 30.000 до крајот на векот. Градот станал средиште на сопернички реформски, револуционерни и национални движења. Мрежи во Скопје го поддржувале Илинденското востание од 1903 година, иако краткотрајната Крушевска Република била прогласена во Крушево, а не во главниот град. Османлиската власт завршила во Првата балканска војна во 1912 година.

Балканските и светските војни

Како седиште на Косовскиот Вилает, доцноосманлиско Скопје се наоѓало среде растечкиот албански отпор кон централната власт. Во текот на Албанското востание од 1912 година, илјадници востаници влегле во градот во август откако положбата на властите се распаднала; тогашните процени често наведуваат околу 15.000 учесници. Ова се случило пред поширокиот пораз на Царството од Балканскиот сојуз подоцна истата година.

Битката кај Куманово во октомври 1912 година им овозможила на српските сили да го заземат Скопје, кое останало под Србија и по Втората балканска војна. Бугарија го окупирала градот во Првата светска војна од 1915, а не од 1914 година, до сојузничкото напредување во 1918 година. Потоа Скопје влегло во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, преименувано во Југославија во 1929 година; спротивно на наследениот текст, градот не престанал да ѝ припаѓа на таа држава во 1939 година. Меѓувоената централизација и колонизација ги промениле установите и населението и го ограничиле македонското политичко изразување. Силите на Оската го окупирале Скопје во април 1941 година, по што градот бил управуван од Бугарија. Во март 1943 година окупациските бугарски власти депортирале 3.286 скопски Евреи во германскиот логор за истребување Треблинка, каде што речиси сите биле убиени. Македонските партизански сили го ослободиле градот на 13 ноември 1944 година, а тој станал главен град на Народна Република Македонија во рамките на федеративна Југославија.

Социјалистичка Македонија

Од 1944 до 1991 година, Скопје било главен град на социјалистичка Македонија. Индустријализацијата и доселувањето драматично го прошириле градот: од околу 150.000 жители по војната до метрополитенско население што се приближувало кон половина милион на крајот од југословенскиот период; наследената бројка од речиси 600.000 зависи од употребените граници. Во 1962 година Вардар го поплавил градот. На 26 јули 1963 година земјотрес со магнитуда 6,1 однел 1.070 животи, оставил околу 120.000 луѓе без дом и уништил или тешко оштетил голем дел од урбаното ткиво. Меѓународната помош координирана преку Обединетите нации овозможила брза обнова. Конкурсот за генерален план и прочуениот предлог на Кензо Танге за градскиот центар ја обликувале реконструкцијата, а урнатините од старата железничка станица, со часовникот запрен во 5:17, станале Музеј на град Скопје и главен споменик на катастрофата.

Земјотресот уништил или оштетил многу неокласични јавни згради, меѓу кои Народниот театар, како и делови од Кале. Итното домување и монтажните населби ги згрижиле преживеаните, а обновениот град добил впечатливо модернистичко градителство. Наследениот текст го отфрла ова наследство како „бетонски чудовишта“, но денес тие згради се проучуваат како важен меѓународен пејзаж на обнова. Голем дел од османлиската трговска четврт преживеал и останува една од најсилните врски на Скопје со времето пред земјотресот.

Независност

Скопје станало главен град на независна држава во 1991 година. Во 1998–1999 година било седиште на меѓународни мисии поврзани со косовската криза и примило многу бегалци. Вооружениот конфликт од 2001 година го погодил главниот град политички и повремено со насилство, но не бил само градски немир; Охридскиот рамковен договор ги проширил застапеноста и јазичните права. Подоцнежната обнова и спорната програма „Скопје 2014“ го обновиле Народниот театар, додале музеи, споменици и историцизирачки фасади и длабоко го измениле кејот. Кале било конзервирано во повеќе фази, а меѓу поновите објекти се археолошкиот музеј, комплексот на Уставниот суд и Филхармонијата. Поранешната Арена „Филип II“ денес е Национална арена „Тоше Проески“, а аеродромот официјално се вика Меѓународен аеродром Скопје, наместо имињата наведени во постариот текст.

Препознатлив по

Камениот мост, тврдината Кале и Старата чаршија
Земјотресот од 1963 година и меѓународната модернистичка обнова
Планината Водно и блискиот кањон Матка
Државните установи, универзитетите и културните сцени
Повеќејазично и повеќеверско урбано наследство

Занимливости

Две важечки бројки за населението: Пописот од 2021 година регистрирал 422.540 жители во статистичкото населено место Скопје, а поширокиот Град Скопје, составен од десет општини, имал 526.502 жители. Разликата главно ја сочинува населението на другите официјални населени места во законските граници на главниот град. Извор
Главен град составен од десет општини: Град Скопје е посебна единица на локалната самоуправа што ги опфаќа Аеродром, Бутел, Гази Баба, Ѓорче Петров, Карпош, Кисела Вода, Сарај, Центар, Чаир и Шуто Оризари. Извор
Земјотресот од 26 јули 1963 година: Земјотресот со магнитуда 6,1 однел 1.070 животи, повредил илјадници и уништил или тешко оштетил голем дел од Скопје, по што градот бил обновен со меѓународна помош од невидени размери. Извор
Меѓународна модернистичка обнова: Планерски процес поддржан од Обединетите нации донел стручњаци од многу земји во постземјотресно Скопје; предлогот на тимот на Кензо Танге за градскиот центар станал најпознатиот архитектонски израз на таа соработка. Извор
Чаршијата има посебна законска заштита: Северна Македонија донела посебен закон со кој Старата скопска чаршија е прогласена за културно наследство од особено значење, со што е признаена целата урбана целина, а не само поединечните споменици. Извор
Неолитски и римски градови под современата котлина: Тумба Маџари чува неолитска населба во источниот дел на градот, а Скупи, северозападно од центарот, бил римскиот урбан претходник чии остатоци опфаќаат театар и јавни градби. Извор
Главен град во ниска котлина: Градските власти ја наведуваат карактеристичната надморска височина на Скопје од 245 метри; околните планини стрмно се издигаат над котлината и ги насочуваат нејзините временски услови и сообраќајни правци. Извор
Манастирски пејзаж во границите на главниот град: Матка, Горно Нерези и Љубанци сместуваат средновековни и понови православни манастири во законските граници на Град Скопје, иако нивните кањонски и планински предели делуваат рурално. Извор

Познати личности

Мајка Тереза: Католичка монахиња и мисионерка, основачка на Мисионерките на милосрдието и добитничка на Нобеловата награда за мир во 1979 година. Извор
Есма Реџепова: Ромска и македонска пејачка, авторка на песни и хуманитарка чија меѓународна кариера ја направи препознатлива толкувачка на ромската музика. Извор
Милчо Манчевски: Филмски режисер, сценарист, фотограф и уметник чиј долгометражен филм „Пред дождот“ бил номиниран за Оскар и го освоил Златниот лав во Венеција. Извор
Дарко Панчев: Фудбалски напаѓач кој го освоил Купот на европските шампиони со Црвена звезда и ја добил европската Златна копачка за сезоната 1990–1991. Извор
Елиф Елмас: Македонски фудбалски репрезентативец кој се развил како офанзивен играч за врска, а потоа настапувал во Турција, Италија и Германија. Извор
Енис Барди: Македонски фудбалски репрезентативец познат како играч за врска и специјалист за прекини. Извор
Благоја Георгиевски: Кошаркар и тренер кој освоил олимписки сребрен медал со Југославија на Игрите во Монтреал во 1976 година. Извор
Симон Трпчески: Меѓународен концертен пијанист познат по изведбите и снимките на класичниот и македонскиот репертоар. Извор

Села

Долно Лисиче: Официјално неурбано населено место во Општина Аеродром, на југоисточниот раб на главниот град, во близина на Вардарската рамнина. Извор
Љубанци: Село во подножјето на Скопска Црна Гора, во Општина Бутел, поврзано со манастирот „Свети Никола“. Извор
Љуботен: Големо село во Општина Бутел, на јужните падини на Скопска Црна Гора. Извор
Радишани: Официјално населено место во Општина Бутел, тесно поврзано со северното изградено градско подрачје. Извор
Визбегово: Официјално населено место во Општина Бутел, денес силно обликувано од приградскиот и индустрискиот развој. Извор
Брњарци: Рурално населено место во Општина Гази Баба, на источната страна од Скопската Котлина. Извор
Булачани: Село во подножјето на Скопска Црна Гора, во Општина Гази Баба. Извор
Црешево: Село во Општина Гази Баба, во североисточниот дел на котлината. Извор
Гоце Делчев: Официјално населено место во Општина Гази Баба, различно од истоимените градски улици и установи. Извор
Идризово: Населено место во источниот дел од котлината, во Општина Гази Баба, близу важни сообраќајни и институционални објекти. Извор
Инџиково: Населено место во Општина Гази Баба што брзо се преобразува во предградие, источно од непрекинатото градско подрачје. Извор
Јурумлери: Големо земјоделско и приградско населено место во Општина Гази Баба, на источната рамнина. Извор
Раштак: Село во подножјето на Скопска Црна Гора, во Општина Гази Баба. Извор
Сингелиќ: Официјално населено место во Општина Гази Баба, во источниот коридор на градскиот раст. Извор
Смилковци: Село во Општина Гази Баба, близу североисточниот раб на градската котлина. Извор
Стајковци: Големо населено место во Општина Гази Баба, на источната рамнина, тешко погодено од поројната поплава во 2016 година. Извор
Страчинци: Село во подножјето на Скопска Црна Гора, во Општина Гази Баба, североисточно од градот. Извор
Трубарево: Земјоделско и приградско населено место во Општина Гази Баба, близу Вардарскиот коридор. Извор
Виниче: Мало населено место во подножјето, во Општина Гази Баба. Извор
Грачани: Официјално населено место во Општина Ѓорче Петров, евидентирано без резидентно население во пописот од 2021 година. Извор
Кисела Јабука: Приградско населено место во Општина Ѓорче Петров, на западната рамнина на главниот град. Извор
Кучково: Село во Општина Ѓорче Петров, на западните ридови над Скопската Котлина. Извор
Никиштане: Рурално населено место во Општина Ѓорче Петров, близу северозападната граница на градот. Извор
Ново Село: Официјално населено место во Општина Ѓорче Петров, во западниот приградски појас. Извор
Орман: Село во Општина Ѓорче Петров, на северозападната рамнина. Извор
Волково: Големо приградско населено место во Општина Ѓорче Петров и важна заедница на западниот железнички и патен коридор. Извор
Бардовци: Официјално населено место во Општина Карпош, денес богато и забрзано урбанизирано северно продолжение на градот. Извор
Горно Нерези: Село на падините на Водно во Општина Карпош, меѓународно познато по манастирската црква „Свети Пантелејмон“ од дванаесеттиот век. Извор
Драчево: Големо официјално населено место во Општина Кисела Вода, на југоисточниот раб на метрополитенско Скопје. Извор
Усје: Официјално населено место во Општина Кисела Вода, во подножјето на Водно, силно сраснато со изграденото градско подрачје. Извор
Арнакија: Рурално населено место во Општина Сарај, во западниот дел на Скопската Котлина. Извор
Бојане: Големо село во Општина Сарај, на западната рамнина. Извор
Буковиќ: Планинско село во Општина Сарај, близу западната граница на главниот град. Извор
Чајлане: Рурално населено место во Општина Сарај, западно од непрекинатото градско подрачје. Извор
Долно Свиларе: Долното село од двојката Свиларе во Општина Сарај, близу коридорот на Треска. Извор
Дворце: Мало рурално населено место во Општина Сарај. Извор
Глумово: Големо населено место во Општина Сарај, близу влезот во пределот Матка и Треска. Извор
Горно Свиларе: Горното село од двојката Свиларе во Општина Сарај. Извор
Грчец: Големо приградско населено место во Општина Сарај, веднаш западно од изграденото подрачје на главниот град. Извор
Кондово: Големо населено место во Општина Сарај, на главниот западен приод кон Скопје. Извор
Копаница: Село во Општина Сарај, во западниот дел на котлината. Извор
Крушопек: Приградско населено место во Општина Сарај, меѓу градот и западните села. Извор
Ласкарци: Село во Општина Сарај, покрај главниот патен и железнички коридор кон запад. Извор
Љубин: Официјално населено место во Општина Сарај, близу западниот раб на непрекинатото градско подрачје. Извор
Матка: Село во Општина Сарај, кај клисурата на Треска, поврзано со акумулацијата, рекреацијата во кањонот и неколку манастири. Извор
Паничари: Мало рурално населено место во Општина Сарај. Извор
Радуша: Големо село во Општина Сарај, близу северозападниот раб на Град Скопје. Извор
Раовиќ: Рурално населено место во Општина Сарај, во западните ридови. Извор
Рашче: Село во Општина Сарај, близу изворскиот систем што обезбедува голем дел од водата за пиење на Скопје. Извор
Рудник Радуша: Официјално населено место во Општина Сарај, историски поврзано со рударството кај Радуша. Извор
Семениште: Село во Општина Сарај, на западната Скопска рамнина. Извор
Шишево: Село во Општина Сарај, на приодот кон кањонот Матка и манастирот „Свети Никола Шишевски“. Извор
Горно Оризари: Единственото официјално неурбано населено место во Општина Шуто Оризари, северно од непрекинатото градско подрачје. Извор

Манастири во близина

Манастир „Успение на Пресвета Богородица“: Историски манастир на влезот во кањонот Матка, во западниот рурален дел од Град Скопје. Извор
Манастир „Свети Никола Шишевски“: Средновековна манастирска црква на висока тераса над Треска и акумулацијата Матка, до која се стигнува по патека или од вода. Извор
Манастир „Свети Андреј“: Манастирска црква од крајот на четиринаесеттиот век покрај Треска во кањонот Матка, изградена по нарачка на кнез Андреј, синот на кралот Волкашин. Извор
Манастир „Свети Пантелејмон“: Манастирска црква основана во 1164 година, прочуена по фреските од комнинскиот период со исклучително уметничко значење. Извор
Манастир „Свети Никола“: Православен манастир над Љубанци, на падините на Скопска Црна Гора, во северните општински граници на главниот град. Извор

Во оваа збирка се зачувани 98 стари и 57 современи градски фотографии.