Град во Македонија

Струмица · Strumica

Струмица е урбано средиште на топлата југоисточна котлина во Северна Македонија, близу границите со Бугарија и Грција. Градот лежи под Беласица и сртот Цареви Кули, опкружен со интензивно обработувани полиња што ја прават котлината еден од најпродуктивните градинарски региони во земјата.

Пишаните сведоштва за антички Астрајон и повеќеслојните остатоци на Цареви Кули откриваат историја на населување што започнува многу пред средновековниот град. Византиските манастирски комплекси во Вељуса и Водоча, османлиските урбани траги и бањата од римскиот период во Банско додаваат важни локалитети низ денешната општина.

Современото стопанство ги спојува земјоделството, дистрибуцијата на храна, трговијата, лесната индустрија и прекуграничните услуги. Пиперки, домати, краставици и друг ран зеленчук успеваат во долгата топла сезона на котлината, додека градот обезбедува образование, здравство, култура и спорт за поширокиот југоисточен регион.

Струмичкиот карневал е највидливата јавна прослава на градот и го исполнува календарот пред Великиот пост со маски, сатира и меѓународни групи. Театарот, музиката, фудбалот и одбојката се надоврзуваат на селските слави и живата манастирска традиција. Општината ги опфаќа Струмица и 24 официјално признати села.

Пописот од 2021 година регистрирал 33.825 жители во самата Струмица и 49.995 во пошироката општина; 16.170 лица живееле надвор од градското населено место. Разликата меѓу урбаниот центар и околните заедници е важна и за македонската демографска статистика и за разбирањето на секојдневниот локален живот.

Накратко

Општина: Општина Струмица
Население во градот: 33.825
Население во општината: 49.995
Година на попис: 2021
Површина на општината: 321,89 км²
Надморска височина: 256 м
Приближно патно растојание од Скопје: 150 км
Поштенски број: 2400
Клима: Изменета средоземна и умерено-континентална клима, со долги жешки лета, споредбено благи зими во котлината и посвежи, повлажни услови на Беласица и околните височини.
Спортски клубови: ФК Беласица · ФК АП Брера Струмица · ОК Струмица
Култура: Струмичкиот карневал е голема маскирана прослава пред Великиот пост и меѓународен член на Федерацијата на европските карневалски градови. · Театарот „Антон Панов“ ја продолжува силната регионална драмска традиција. · Вељуса и Водоча остануваат активни верски и културни обележја, како и исклучителни примери на средновековната архитектура и сликарство.
Статистички регион: Југоисточен
Населби: 25
Села: 24
Население во рурални и други населби: 16.170
Опфат на населението: Податоците за населението се од пописот во 2021 година: 33.825 за населеното место Струмица и 49.995 за Општина Струмица.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се регистрирани 33.825 жители во градот и 49.995 во општината; 16.170 живееле надвор од градското населено место.

Географија

Струмица се наоѓа на северната страна од плодна котлина близу границите со Бугарија и Грција. Беласица го образува големиот јужен ѕид на пределот, Огражден се издига на исток, а пониски ридови го засолнуваат градот од север. Топол воздух од Егејот навлегува во котлината, создавајќи една од најблагите клими во Северна Македонија и долга сезона на растење.

Таквата клима ја прави Струмичката Котлина национално средиште за пиперки, домати, краставици, лубеници и други рани производи, од кои многу се одгледуваат во стакленици или пластеници. Планинската вода се спушта низ стрмни долини и водопади пред да ја напои земјоделската котлина. Патиштата кон Валандово, Радовиш, Ново Село и граничните премини ја поставуваат Струмица во средиштето и на прекуграничен трговски регион и на богат земјоделски крај.

Историја

Населувањето во Струмичко достигнува до праисторијата. Пишаната историја го именува античкиот град како Астрајон, а подоцна како Тивериопол, додека археолошките слоеви на Цареви Кули над градот опфаќаат повеќе периоди. Во доцната антика градот станал христијанско средиште. Средновековната власт преминувала меѓу Византија и регионални сили, а името Струмица произлегло од словенското населување на котлината. Блиските манастири во Вељуса и Водоча чуваат исклучителни сведоштва за средновековниот верски пејзаж.

Османлиите ја освоиле Струмица кон крајот на четиринаесеттиот век и владееле повеќе од петстотини години. Градот развил ориентален пазарен карактер и опслужувал продуктивна земјоделска околина. Балканските војни ја завршиле османлиската власт, но донеле тешко уништување: грчките сили што се повлекувале запалиле голем дел од Струмица во 1913 година. Крајот останал под бугарска управа сè додека повоеното решение по Првата светска војна не го вклучило во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.

По 1944 година Струмица се проширила преку прехранбената индустрија, текстилот, трговијата и јавните установи. Обновениот карневал пред Великиот пост станал највидливиот годишен настан во градот и ги исполнува улиците со маски и сатирични костими. Современа Струмица подеднакво ја определуваат пазарот на земјоделски производи, фудбалската култура и лесниот пристап до манастирите и водопадите на Беласица.

Целосниот историски текст

Антички период

Археолошките сведоштва го сместуваат почетокот на организираниот живот во Струмичко во шестиот милениум пр. н. е. Неолитскиот локалитет Страната кај Ангелци и наодите од Цареви Кули над Струмица го документираат праисториското населување. На Цареви Кули, културните слоеви се протегаат од доцниот неолит до раното бронзено време, приближно од почетокот на четвртиот до средината на третиот милениум пр. н. е.

Првото пишано име што се поврзува со градот е Астрајон, споменато кај Ливиј во врска со погубувањето во 181 година пр. н. е. на Деметриј, брат на македонскиот крал Персеј и син на Филип V. Локалната традиција го изведува Астрајон од пајонските Астраи, иако точното поистоветување на античкото место со денешна Струмица останува научна реконструкција. Откако Рим ја поразил Македонија во 168 година пр. н. е., Астрајон припаѓал на втората од четирите македонски мериди; во 148 година пр. н. е. регионот влегол во римската провинција Македонија. Подоцнежното име Тивериопол е засведочено на натпишана мермерна база во чест на Тибериј Клавдиј Менон, датирана кон крајот на вториот или почетокот на третиот век н. е. Црковното предание го сместува мачеништвото на Светите петнаесет тивериополски свештеномаченици во времето на царот Јулијан, во 361–363 година. По 395 година крајот му припаѓал на Источното Римско Царство и минувал низ доцноантички провинциски уредувања што обично се определуваат како Македонија Салутарис и Македонија Секунда. Урбаната резиденција позната како Мачук е материјално сведоштво за значајна доцноантичка населба.

Византиски и словенски период

Словенските преселби и населувањето од доцниот шести до раниот седми век го нарушиле доцноантичкиот град. Средновековните преданија ги поврзуваат Струмјаните со реката Струма, односно антички Стримон, и опишуваат локална склавинија пред повторното воспоставување на византиската власт, иако точниот редослед е несигурен. Подоцнежна традиција му припишува на Методиј управна улога во Брегалничко-струмичкиот крај меѓу 845 и 855 година; тоа не може да се потврди како современ службен запис. Бугарскиот владетел Борис I го вклучил регионот во растечката бугарска држава подоцна во деветтиот век.

Подоцнежниот епископски список познат како Дичканжов список вели дека Климент во 893 година бил поставен за „епископ тивериополски и велички“; документот е корисен, но не е современ со настанот. Регионот останал во бугарското царство, а потоа во државата на комитопулите предводена од Самуил и неговите браќа. На 29 јули 1014 година Битката кај Клуч, односно Беласица, завршила со голема византиска победа на Василиј II над војската на Самуил. Средновековните хроничари наведуваат дека илјадници заробеници — традиционално 15.000 — биле ослепени; бројката и подробностите се спорни. Византија го завршила освојувањето во 1018 година, а изворите почнале да го користат името Струмица во текот на единаесеттиот век. Со слабеењето на централната власт, Добромир Хрс, а подоцна и Стрез, држеле полунезависни владенија во поширокиот крај. Следело српско ширење: Хреља ја контролирал Струмица пред Стефан Душан да ја освои во 1334 година. По распадот на Душановото Царство, со областа владееле Јован Углеша, а потоа браќата Дејановиќ. Османлиските сили ја освоиле Струмица околу 1382–1383 година, со што завршила средновековната фаза.

Османлиски период

Османлиската управа го нарекувала градот Уструмџе и го вклучила во Ќустендилскиот Санџак под тимарскиот систем. Турскојазични сточарски и воени групи се населиле во крајот, а новите верски и трговски градби му давале сè поизразен османлиски карактер. Регистрите од 1519 година проценуваат 2.780 жители — 1.450 христијани и 1.330 муслимани — додека бројките изведени од регистарот од 1570 година даваат околу 1.230 христијани и 2.200 муслимани. Ова се реконструкции од даночни домаќинства, а не современи пописи, а промената одразува преминување во ислам, доселување и управна класификација, наместо единствен „врв“ на исламизацијата.

До седумнаесеттиот век Струмица била седиште на кадилак. Ќатип Челеби, познат и како Хаџи Калфа, и Евлија Челеби ги опишале градот и неговите муслимански споменици во 1660-тите и 1670-тите. Кон крајот на осумнаесеттиот и почетокот на деветнаесеттиот век градот му припаѓал на Солунскиот Санџак. Деветнаесетвековните судири меѓу приврзаниците и противниците на Патријаршијата ги преобразиле црквите и училиштата; наследениот текст бележи македонско училиште во Робово во 1860 година, каде што предавал Арсениј Костенцев од Штип. Струмичките зографи Васил Ѓоргиев и Григориј Печанов изработиле фрески и икони за многу регионални цркви. По Берлинскиот конгрес од 1878 година, муслимански бегалци протерани од териториите што ги изгубило Османлиското Царство пристигнале во Македонија, а дел се населиле во Струмица.

Овие бегалци биле познати како мухаџири. Во истите доцноосманлиски децении, репресијата и барањата за реформи го поттикнале развојот на Внатрешната македонска револуционерна организација, основана во Солун на 23 октомври 1893 година според календарот употребен во наследениот текст. Стојан Ѓоргиев од Дабиле го организирал првиот локален комитет во Струмица, а револуционерни мрежи дејствувале низ Огражденскиот крај. Христо Чернопеев станал еден од најпознатите водачи во регионот и учествувал во Младотурската револуција од 1908 година. Уставните надежи набргу згаснале, а османлиската власт продолжила до Балканските војни.

Струмица во дваесеттиот век

Во Првата балканска војна од 1912 година, Балканскиот сојуз го поразил Османлиското Царство и ја завршил османлиската власт во Струмица. Бугарските сили го зазеле и го управувале градот.

Бугарија ја загубила Втората балканска војна во 1913 година, но Букурешкиот договор ја оставил Струмица под бугарска власт. Грчките единици стационирани таму, незадоволни од наредбата за повлекување, запалиле голем дел од градот меѓу 8 и 15 август; тогашните локални извештаи наведуваат повеќе од 1.900 уништени јавни згради, куќи и други објекти. Струмица останала бугарска до 1919 година. Промената на границата произлегла од Нејскиот договор, а не од Версајскиот договор како што стои во наследениот текст, и го вклучила крајот во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, преименувано во Југославија во 1929 година.

Меѓувоеното кралство го ограничувало македонското политичко и културно изразување и спроведувало србизација. Германските сили влегле во Струмица на 6 април 1941 година, а управата потоа преминала кај сојузничка Бугарија на 18 април. Локални жители се приклучиле на поширокиот македонски партизански отпор против окупацијата на Оската. Наследената хронологија го бележи заминувањето на бугарските сили на 11 септември 1944 година и на германските сили на 5 ноември. Благој Јанков–Мучето, загинат во отпорот, бил прогласен за единствениот струмички носител на југословенското звање Народен херој.

По војната, Македонија станала конститутивна република на федеративна Југославија со формално рамноправен статус. На референдумот од 8 септември 1991 година, републиката гласала за независност. Современа Струмица е едно од посилните земјоделски, трговски и културни средишта во земјата; наследениот опис дека е едноставно еден од „највеличествените“ градови е израз на граѓанска гордост, а не мерливо историско тврдење.

Препознатлив по

Струмичкиот карневал
Производството на зеленчук и регионалните пазари
Тврдината Цареви Кули
Манастирите во Вељуса и Водоча
Смоларскиот и Колешинскиот Водопад во поширокиот регион

Занимливости

Град и 24 села: Пописот од 2021 година регистрирал 33.825 жители во градот Струмица и 49.995 во општината, односно 16.170 жители во нејзините други 24 официјални населени места. Извор
Астрајон се појавува во опис на антички поход: Историскиот преглед на општината го препознава Астрајон, антички претходник поврзан со Струмица, во расказот на Ливиј за настаните од 181 година пр. н. е. Извор
Цареви Кули опфаќа повеќе епохи: Археолошките истражувања на сртот над градот откриле населување од доцното бакарно и раното бронзено време, преку антиката, до средновековниот тврдински период. Извор
Водата во Банско извира близу точката на вриење: Во Банско извираат пет минерални извори; главниот има околу 71 Целзиусов степен, а друг околу 56, покрај остатоците од термална бања од римскиот период. Извор
Вељуса има точно датирано средновековно основање: Манастирската црква „Пресвета Богородица Елеуса“ ја основал епископот Мануил во 1080 година, што му дава на комплексот невообичаено прецизна историска почетна точка. Извор
Карневал поврзан со европска мрежа: Струмица се приклучила на Федерацијата на европските карневалски градови во 1994 година, со што ја формализирала меѓународната димензија на многу постарата локална маскирна традиција. Извор
Клима создадена за рани земјоделски производи: Изменетото средоземно влијание во котлината, долгата топла сезона и наводнуваната рамнина овозможуваат интензивно одгледување ран зеленчук и други високовредни култури. Извор

Познати личности

Горан Пандев: Фудбалски напаѓач и капитен на репрезентацијата кој ја освоил Лигата на шампионите на УЕФА со Интер во 2010 година и станал рекордер по голови за Северна Македонија. Извор
Борис Трајковски: Методистички лаички водач и политичар кој бил претседател на Република Македонија од 1999 година до смртта во 2004 година. Извор
Зоран Заев: Политичар кој бил градоначалник на Струмица, а подоцна и претседател на Владата на Северна Македонија. Извор
Васил Гарванлиев: Пејач и оперски изведувач кој ја претставувал Северна Македонија на Изборот за песна на Евровизија во 2021 година. Извор
Ацо Стојков: Фудбалски напаѓач кој настапувал за македонската репрезентација и за клубови во неколку европски лиги. Извор
Горан Мазнов: Поранешен македонски репрезентативен фудбалски напаѓач со клупско искуство во Русија, Белгија и други лиги. Извор
Баба Ванѓа: Слепа мистичарка и исцелителка која станала значајна личност во бугарската и пошироката постсоцијалистичка популарна култура; пророчките тврдења што ѝ се припишуваат остануваат прашање на верување, а не проверен факт. Извор

Села

Баница: Земјоделско село веднаш северно од Струмица, тесно поврзано со растечкото градско подрачје. Извор
Банско: Село во подножјето на Беласица, познато по многу жешките минерални извори и остатоците од термална бања од римскиот период. Извор
Белотино: Мало земјоделско село јужно од Струмица, кон подножјето на Беласица. Извор
Чепели: Официјално рурално населено место евидентирано без резидентно население во пописот од 2021 година. Извор
Дабиле: Големо земјоделско и приградско село источно од Струмица. Извор
Добрејци: Големо периурбано село веднаш северно од градот. Извор
Дорломбос: Мало рурално населено место во земјоделската околина на Општина Струмица. Извор
Габрово: Село во подножјето на Беласица, јужно од Струмица, до кое се пристапува низ пошумен предел пресечен со потоци. Извор
Градско Балдовци: Земјоделско село во рамнината југоисточно од Струмица. Извор
Костурино: Големо село на јужниот патен коридор низ Костуринскиот премин. Извор
Куклиш: Големо услужно и земјоделско село јужно од Струмица, на влезот во подножјето на Беласица. Извор
Мемешли: Мало рурално населено место во југоисточниот дел од општината. Извор
Муртино: Големо земјоделско село источно од Струмица и родно место на претседателот Борис Трајковски. Извор
Орманли: Мало рурално населено место во југоисточната рамнина на општината. Извор
Попчево: Село југозападно од Струмица, близу пониските падини и акумулациите во општината. Извор
Просениково: Земјоделско село во рамнината источно од Струмица. Извор
Раборци: Село северно од Струмица, во преодната зона меѓу подножјето и земјоделската рамнина. Извор
Рич: Мало рурално населено место во јужниот дел од Општина Струмица. Извор
Сачево: Земјоделско село југоисточно од градот. Извор
Свидовица: Село во источната рамнина на општината, близу долниот слив на Струмешница. Извор
Три Води: Официјално рурално населено место евидентирано без резидентно население во пописот од 2021 година. Извор
Вељуса: Село во подножјето на Беласица, меѓународно познато по манастирот „Пресвета Богородица Елеуса“ од единаесеттиот век. Извор
Водоча: Село северозападно од Струмица, средоточено околу средновековниот манастирски комплекс „Свети Леонтиј“. Извор
Злешево: Официјално рурално населено место евидентирано без резидентно население во пописот од 2021 година. Извор

Манастири во близина

Манастир „Пресвета Богородица Елеуса“: Активен женски манастир средоточен околу црква основана во 1080 година, прочуена по препознатливата архитектура, мозаиците и зачуваното средновековно сликарство. Извор
Манастир „Свети Леонтиј“: Активен средновековен манастирски комплекс чии цркви и археолошки слоеви го сочинуваат еден од главните верски споменици во општината. Извор
Манастир „Свети Илија“: Мал манастир на околу четири километри јужно од градот; општинскиот туристички преглед ги поврзува неговата црква и икони со крајот на шеснаесеттиот или почетокот на седумнаесеттиот век. Извор

Во оваа збирка се зачувани 10 стари и 30 современи градски фотографии.