Град во Македонија

Тетово · Tetovo

Тетово се простира на западниот раб на Полошката Котлина, каде што Пена излегува од Шар Планина. Градот лежи на околу 470 метри надморска височина, но општината нагло се искачува низ пошумени падини, високи села и летни пасишта до Титов Врв на 2.747 метри. Планинската вода, снегот и отворената котлина отсекогаш ги обликувале движењето, земјоделството и трговијата на Тетово.

Старото јадро чува некои од најпрепознатливите споменици од османлискиот период во земјата. Шарената џамија, поранешниот двоен амам и Калето на Абдурахман-паша на ридот раскажуваат урбана приказна за занаетчиството, покровителството и движењето, додека Арабати-баба теќе внесува значаен бекташки верски и културен слој. Блиските православни цркви и манастирски локалитети покажуваат дека наследството на градот не може да се сведе на една традиција.

Тетово е еден од културно и јазично најразновидните градови во Северна Македонија. Пописот од 2021 година регистрирал 63.176 жители во градот и 84.770 во општината. Особено се истакнуваат албанските и македонските семејни истории, покрај турската, ромската и други заедници; и Универзитетот во Тетово и Универзитетот на Југоисточна Европа му даваат на градот младешки дух и регионален дострел.

На општината ѝ припаѓаат деветнаесет села, од големи рамничарски населби како Голема Речица и Џепчиште до шарпланински села како Шипковица, Вејце, Бродец и Вешала. Фудбалската приврзаност, пазарните денови, планинската храна, селските свадби и излетите на Попова Шапка го одржуваат општинскиот центар тесно поврзан со поширокиот полошки предел.

Накратко

Општина: Општина Тетово
Население во градот: 63.176
Население во општината: 84.770
Население надвор од градот: 21.594
Година на попис: 2021
Површина на општината: 261,89 км²
Надморска височина: 470 м
Висински распон на општината: 460 · 2.747 м
Највисока точка: Титов Врв, 2.747 м
Приближно патно растојание од Скопје: 43 км
Поштенски број: 1200
Клима: Континентална клима на Полошката Котлина со средоземно влијание и алпски услови на високите делови од Шар Планина
Спортски клубови: ФК Шкендија · ФК Тетекс · ФК Љуботен
Култура: Албанскиот и македонскиот јазик, кујна и семејни традиции се особено видливи во секојдневниот живот. · Шарената џамија и Арабати-баба теќе се средишни за османлиското и исламското наследство на градот. · Фудбалот, скијањето и планинската рекреација го поврзуваат урбано Тетово со Шар Планина.
Преглед на населението: Во пописот од 2021 година се регистрирани 63.176 жители во градот и 84.770 во општината; 21.594 живееле надвор од градското населено место.

Географија

Тетово се наоѓа на западната страна на Полошката Котлина, каде што Пена се спушта од Шар Планина. Над градот се издигаат стрмни пошумени и алпски падини, а кон исток се отвора една од најпространите обработливи котлини во земјата. Положбата создава впечатлив височински распон: живи градски улици на околу 450 метри, планински села над нив и високопланински пасишта и скијачки терени околу Попова Шапка.

Шарскиот масив обезбедува вода, шуми и рекреација, додека Полошката Котлина поддржува полјоделство, овоштарство, сточарство и густо населување. Положбата на Тетово на главниот пат меѓу Скопје, Гостивар и Косово ги поттикнала трговијата и брзиот урбан раст. Тоа е универзитетски град и најголемо средиште во северозападна Северна Македонија, кое опслужува претежно албанскојазичен, но културно разновиден регион.

Историја

Средновековните документи бележат населба во Полог која се развила во Тетово. Најголемиот урбан раст дошол под османлиска власт, особено од петнаесеттиот век, кога џамии, бањи, пазари, мостови и верски задужбини го преобликувале градот. Шарената џамија, првпат основана во петнаесеттиот век и раскошно преукрасена во деветнаесеттиот, се издвојува со цветни, геометриски и архитектонски сцени распослани по надворешноста и внатрешноста.

Арабати-баба теќе се развило во важен бекташки комплекс со конаци, чешми, молитвени простори и богато изработени дрвени градби. Православните цркви и блискиот Лешочки манастир одразуваат други делови од верската историја на котлината. До деветнаесеттиот век, Тетово било занаетчиско и трговско средиште чии врски се протегале и преку шарските премини и долж Полог.

Железничките и патните врски, повоената индустрија и доселувањето го преобразиле Тетово во голем современ град. Универзитетот на Југоисточна Европа и Државниот универзитет во Тетово ја засилиле неговата образовна улога. Современо Тетово го обликува енергијата на млад регионален центар, но и притисоци типични за брзорастечки град во котлина: сообраќај, квалитет на воздухот, градење и потреба од заштита на речната и планинската средина.

Целосниот историски текст

Камено време

Археолошките ископувања на неолитската Тумба кај Долно Палчиште во 1987–1988 година и на Под Село Тумба кај Стенче во 2000 година откриле едни од најстарите сигурно датирани траги од населување во Полог. Животот започнал околу 6100 година пр. н. е., пред повеќе од осум илјади години. Меѓу наодите има многубројни фрагменти од керамика, неколку цели садови, култни предмети и антропоморфни фигурини што често се толкуваат во врска со женска симболика. Во тетовскиот крај се евидентирани и карпести гравури и други композиции на карпеста уметност, иако нивното датирање и обредно значење бараат претпазливо толкување.

Во голем дел од неолитот, Полог бил дел од културниот хоризонт Анзабегово–Вршник, познат и во Скопскиот крај и Источна Македонија. Раните слоеви покажуваат врски со комплексот Велушина–Породин од Пелагонија, видливи во керамиката и фигурините, како примероците од Стенче што истражувачите ги поврзуваат со традицијата на „Големата Мајка“. Подоцнежниот неолитски материјал одразува допири со винчанската културна сфера на север. Овие археолошки називи опишуваат мрежи на материјална култура и не треба да се читаат како непроменливи етнички идентитети.

Метално време

Наследениот текст ги датира првите енеолитски промени кон крајот на четвртиот век пр. н. е., но предвидената хронологија е крајот на четвртиот милениум пр. н. е. Движењето на населението и размената помогнале да се обликува културниот комплекс Салкуца–Бубањ–Криводол низ Балканот, со сродни траги забележани во Палчиште, Желино и на други места во Полог. Постарите толкувања промената директно им ја припишувале на индоевропски степски доселеници; современата археологија го гледа процесот како посложен. Во средното бронзено време регионалните заедници станале постабилни, а јужните врски се засилиле. Престижен бронзен меч пронајден кај Тетово се поврзува со микенско производство или влијание.

Иако подоцнежната праисторија донела нови движења и потреси, населувањето станало постабилно во железното време, а трговијата се проширила. Голем керамички питос за чување жито, пронајден кај Ларце, припаѓа на овој широк период и ги илустрира земјоделските темели на котлината.

Наследениот текст ги користи монетите поврзани со Дамастион, пасуси кај Страбон и подоцнежни лични имиња за да тврди дека Бригите живееле во Полог и биле основа на Пајонците, Македонците и соседните народи. Бригите навистина се засведочени во античките преданија, но нивната точна распространетост и предложената улога во подоцнежната етногенеза остануваат спорни. Ваквите јазични и ономастички реконструкции се хипотези, а не утврден археолошки факт.

Рана антика

Сè поголемите врски со грчките занаетчиски средишта ја менувале локалната материјална култура и го означиле преминот од праисторијата кон архајскиот и класичниот период. Увезена и локално имитирана керамика, накит и луксузни предмети се појавиле заедно со промени во погребните обичаи и верските претстави. Елитните „кнежевски“ гробници најјасно ги покажуваат овие допири. Прочуената бронзена Менада од Тетово, пронајдена со богат архајски инвентар, станала главен мотив на македонската банкнота од 5.000 денари издадена во 1996 година и се наоѓа и на грбот на Тетово.

Наследениот расказ им ги припишува Полог, северна Македонија, источно Косово и јужна Србија на Агријаните до третиот век пр. н. е. Античките извори ги определуваат Агријаните како пајонски или сроден народ и ја фалат нивната лесна пешадија под кралот Лангар, кој му помогнал на Александар III против Трибалите во 335 година пр. н. е. и подоцна војувал во Азија. Но нивната точна татковина и опсегот на нивната власт сè уште се спорни, па широкото територијално тврдење не може да се смета за научен консензус.

Сребрени монети од четвртиот век пр. н. е. со името Пелагија се поврзуваат со рударската и ковачничката сфера на Дамастион. Некои истражувачи ја сместуваат Пелагија кај денешно Тетово и ја сметаат за антички урбан претходник на градот. Дополнителното изведување на словенското регионално име Полог од Пелагија, споредено во наследениот текст со Скупи–Скопје, Астибо–Штип и Тесалоника–Солун, е привлечно, но недокажано етимолошко толкување.

Кон крајот на четвртиот век пр. н. е., регионалната рамнотежа се поместила кон пајонскиот крал Авдолеон, додека дарданската моќ се ширела кон југ во текот на третиот век. Археолошките прекини во Полог се толкуваат во овој контекст, но точните граници се несигурни. Дарданските сили повеќепати ги користеле северните приоди за походи кон Македонија, дури и откако Рим го поразил Македонското Кралство во 168 година пр. н. е. Целосната римска власт над Дарданија и Полог била воспоставена подоцна.

Римски период

Рим го освоил Полог со пошироката дарданска внатрешност околу 29 година пр. н. е., со што започнал долг период на царска управа, трговија и постепени општествени промени. Надгробни стели од вториот и третиот век н. е. — а не пр. н. е., како што стои во наследениот текст — имаат грчки натписи и укажуваат дека Полог припаѓал на претежно грчка епиграфска сфера, за разлика од полатинизираните краишта околу Скупи и Косово. Провинциските граници се менувале: Полог обично се поврзува со Македонија во раноцарскиот период и со Македонија Секунда во доцната антика, иако деталите за границата остануваат спорни. Личните имиња на спомениците покажуваат силен локален континуитет и релативно ограничена романизација подалеку од главните патишта.

Повторените навлегувања на Готи, Хуни и други групи од третиот век натаму го поттикнале утврдувањето на доминантните ридови во доцната антика. Каструми, збегови и утврдени населби се евидентирани кај денешните Рогле, Орашје, Лешок, Стенче, Јегуновце и Градец, како и на Исар–Бањиче над Тетово. Не секој локалитет е ископан или датиран со иста сигурност, но заедно тие покажуваат пејзаж организиран за одбрана.

Христијанството постепено се ширело низ Македонија по апостолското време, а особено откако Константин ја озаконил верата во 313 година. Не може да се претпостави дека патувањата на апостол Павле веднаш го христијанизирале Полог, како што сугерира постариот расказ. Археолозите и локалните пописи наведуваат шеснаесет ранохристијански базилики во котлината — дванаесет во Тетовско и четири околу Гостивар. Базиликата од петтиот век во Стенче, со необичен распоред за крштевање, и триконхалната црква од шестиот век во Туденце се меѓу најпознатите, иако тврдењата за нивната единственост треба да се прифатат претпазливо.

Аварските и словенските навлегувања кон крајот на шестиот и почетокот на седмиот век го нарушиле доцноантичкиот систем на населби. Многу тврдини биле напуштени, но не секогаш уништени. Кога по два или три века се појавиле посилни средновековни држави, дел од одбранбените места биле обновени и повторно користени од претежно словенскојазични заедници, помагајќи да се обликува нова мрежа на средновековни населби.

Османлиски период

Тетово и остатокот од регионот влегле во Османлиското Царство кон крајот на четиринаесеттиот век. Османлиски дефтер за Тетовската Нахија бележи 153 христијански и 56 муслимански домаќинства во 1453 година, а 180 христијански и 41 муслиманско домаќинство во 1468 година. Тоа се даночни регистри на домаќинства, а не современи пописи на населението, но даваат значаен поглед кон раноосманлискиот град.

Тетово ја задржало православната црковна улога, додека муслиманските установи, бањи и пазари се ширеле од петнаесеттиот век. Шарената џамија била основана во 1495 година; наследениот текст ја наведува 1459 година, но општината и повеќето современи описи ја користат 1495. Трговијата со земјоделски производи и занаетчиски стоки го направила османлиски Калканделен важен пазар и воена точка. Писатели од седумнаесеттиот век, како Ќатип Челеби, го опишале неговото ширење низ рамнината. Во деветнаесеттиот век Ами Буе проценил околу 4.500 жители во градот и 30.000–40.000 во поширокиот крај. Неговите ознаки — Бугари, Албанци и Срби, поделени според вера — ги одразуваат категориите и ограничувањата на тогашните патописи, а не современ попис.

Современо доба

Тетово станало едно од главните боишта во вооружениот конфликт од 2001 година меѓу државните безбедносни сили и етничкоалбанската Ослободителна национална армија. Борбите ги погодиле околните села и падините на Шар Планина, како и градот. Охридскиот рамковен договор го завршил конфликтот и ги проширил локалната застапеност и јазичните права; неговите политички и општествени последици продолжуваат да го обликуваат современо Тетово.

Препознатлив по

Шарената џамија
Арабати-баба теќе
Шар Планина и Попова Шапка
Лешочкиот манастир во околината
Високото образование на албански јазик и полошката трговија

Занимливости

Град меѓу речна рамнина и висока планина: Тетово лежи покрај Пена во Полошката Котлина, додека општината се искачува до Титов Врв на 2.747 метри, највисокиот врв на Шар Планина. Извор
Шарената џамија потекнува од 1495 година: Џамијата била основана кон крајот на петнаесеттиот век; богато украсениот изглед што се гледа денес главно се поврзува со обновата од 1833–1834 година под Абдурахман-паша. Извор
Арабати-баба е бекташко обележје: Големото теќе се развило како верски, образовен и културен комплекс и останува еден од најважните локалитети од шеснаесеттиот век во Тетово. Извор
Тврдина изградена над градот: Тетовското Кале се наоѓа на Балтепе над центарот; зачуваниот комплекс бил граден за Абдурахман-паша почнувајќи околу 1820 година. Извор
Стариот амам ги служел и жените и мажите: Двојниот амам од шеснаесеттиот век спроти Шарената џамија бил проектиран со одделни бањски делови и денес е зачуван како дел од културниот пејзаж на градот. Извор
Попова Шапка е портата кон планината: Туристичкиот центар се наоѓа околу 18 километри од Тетово, на приближно 1.780 метри, и е најпознатиот општински пристап до скијање и високопланинска рекреација. Извор
Два универзитета го обликуваат современиот град: Во Тетово се наоѓаат и Универзитетот во Тетово и Универзитетот на Југоисточна Европа, поради што високото образование е важен дел од неговата регионална улога. Извор
Фудбалот ги преминува маалските и јазичните граници: Шкендија, Тетекс и Љуботен се столбови на невообичаено длабока локална фудбалска култура; општината ја проследува историјата на Љуботен до 1919 година. Извор
Градот растел додека пошироката општина се намалувала: Пописните податоци покажуваат дека населението на градот Тетово пораснало од 52.915 во 2002 на 63.176 во 2021 година, додека општината се намалила од 86.580 на 84.770 жители. Извор

Познати личности

Фадил Сулејмани: Албанолог и универзитетски професор кој го основал Универзитетот во Тетово и станал негов прв ректор. Извор
Арбен Џафери: Политички лидер и пратеник кој бил влијателна личност во албанскиот политички живот по независноста. Извор
Теута Арифи: Филолог, универзитетска професорка и политичарка која била вицепремиерка и градоначалничка. Извор
Мендух Тачи: Стоматолог, долгогодишен лидер на политичка партија и пратеник. Извор
Биљал Касами: Економист и политичар кој извршувал функции во Собранието и локалната самоуправа. Извор
Блерим Џемаили: Поранешен швајцарски репрезентативец и играч за врска кој настапувал во Серија А, Премиер-лигата и Мејџор лиг сокер. Извор
Агим Ибраими: Поранешен македонски репрезентативен офанзивен играч за врска со клупска кариера низ Југоисточна Европа. Извор
Ферхан Хасани: Македонски фудбалски репрезентативец и долгогодишен креативен играч на ФК Шкендија. Извор

Села

Божовце: Шарпланинско село во кое пописот од 2021 година регистрирал 174 жители. Извор
Бродец: Високопланинско село во кое во 2021 година биле регистрирани 734 жители. Извор
Вејце: Шарпланинско село во кое во 2021 година биле регистрирани 848 жители. Извор
Вешала: Високопланинско населено место во кое во 2021 година биле регистрирани 291 жител. Извор
Гајре: Село во подножјето над Тетово, во кое во 2021 година биле регистрирани 633 жители. Извор
Голема Речица: Најголемото село во општината според пописот од 2021 година, со 3.604 жители. Извор
Ѓермо: Село близу Полошката Котлина, во кое во 2021 година биле регистрирани 569 жители. Извор
Једоарце: Мало општинско населено место во кое во 2021 година биле регистрирани 16 жители. Извор
Лавце: Село во подножјето близу Тетово, во кое во 2021 година биле регистрирани 313 жители. Извор
Лисец: Село во подножјето на Шар Планина, во кое во 2021 година биле регистрирани 384 жители. Извор
Мала Речица: Големо населено место што се надоврзува на Тетово, со 2.468 жители регистрирани во 2021 година. Извор
Отуње: Многу мало планинско населено место во кое во 2021 година биле регистрирани 3 жители. Извор
Порој: Големо село северно од Тетово, во кое во 2021 година биле регистрирани 2.653 жители. Извор
Сараќино: Село во Полошката Котлина, во кое во 2021 година биле регистрирани 1.153 жители. Извор
Селце: Големо село во подножјето на планината, во кое во 2021 година биле регистрирани 2.239 жители. Извор
Сетоле: Мало планинско населено место во кое во 2021 година биле регистрирани 22 жители. Извор
Фалише: Село во Полошката Котлина, во кое во 2021 година биле регистрирани 612 жители. Извор
Џепчиште: Едно од најголемите села во општината, со 3.338 жители регистрирани во 2021 година. Извор
Шипковица: Големо шарпланинско село во кое во 2021 година биле регистрирани 1.540 жители. Извор

Манастири во близина

Манастирска црква „Свети Атанасиј“: Православна манастирска црква на ридот над градот; епархијата го поврзува локалитетот со комплекс од крајот на тринаесеттиот век, а денешната градба била обновена во 1922 година. Извор
Манастир „Свети Наум Охридски“: Активен православен планински манастир и место за празнични собири во туристичкиот центар Попова Шапка. Извор
„Успение на Пресвета Богородица“ на Плоча: Историски манастирски локалитет наведен во епархиските прегледи на регионот; денешната состојба и активниот монашки статус бараат проверка на терен. Извор

Во оваа збирка се зачувани 20 стари и 30 современи градски фотографии.