Град во Македонија

Валандово · Valandovo

Валандово лежи во ниска, топла котлина крај Вардарскиот коридор, меѓу падините на Плавуш и поширокиот беласички предел. Изменетата средоземна клима овозможува одгледување лозје, смокви, калинки, јапонски јаболка и ран зеленчук, па градот и неговите села имаат јужен градинарски карактер што ги издвојува во Северна Македонија.

Блискиот локалитет Исар-Марвинци ја сведочи многу постарата историја на пределот преку наоди од железното време, хеленистичкиот и римскиот период. Современиот град се развил како локално управно и трговско средиште, а по разорниот земјотрес во 1931 година морал повторно да се изгради — настан што сè уште е присутен во општинската меморија и во изгледот на населбата од XX век.

Во градот Валандово во 2021 година живееле 3.671, а во општината 10.508 жители. Македонскиот и турскиот јазик и семејните традиции се среќаваат низ областа; „Фолк фест Валандово“ ги носи новите песни на националната сцена, додека Хид-Бах Шен во Чалакли ја слави пролетта во турската заедница на општината.

Градот го опкружуваат дваесет и осум села. Јосифово, Пирава и Удово се најголемите рурални заедници, Марвинци лежи крај античкиот локалитет Исар, а единаесет денешни населби немале ниту еден евидентиран жител во 2021 година. Оттука, општината истовремено е жив земјоделски крај, транспортна раскрсница и место соочено со длабоки рурални промени.

Накратко

Општина: Општина Валандово
Население во градот: 3.671
Население во општината: 10.508
Население надвор од градот: 6.837
Година на попис: 2021
Површина на општината: 331 км²
Надморска височина: 110 м
Просечна височина на Валандовското Поле: 82 м
Просечна височина на општината: 226 м
Приближно патно растојание од Скопје: 142 км
Поштенски број: 2460
Клима: Изменета средоземна клима со жешки лета и релативно благи зими
Спортски клубови: ФК Победа Валандово · ЖФК Победа Валандово
Култура: „Фолк фест Валандово“ е најпознатата музичка манифестација во општината и сцена за новосоздадени народни песни. · Хид-Бах Шен во Чалакли ја слави пролетта преку традициите на локалната турска заедница. · Овошјето од топлото поднебје, лозјата и раниот зеленчук се силни обележја на локалната трпеза и стопанство.
Преглед на населението: Според пописот од 2021 година, градот имал 3.671, а општината 10.508 жители; 6.837 лица живееле надвор од градската населба.

Географија

Валандово се наоѓа на северниот крај на Гевгелиско-Валандовската Котлина, под ниските падини на планината Плавуш и близу Вардарскиот коридор. Надморската височина околу градот е ниска за македонски услови, а топлиот воздух што продира од Егејот му дава на крајот изразито изменета средоземна клима. Пограничната положба го сместува Валандово меѓу железничката пруга и автопатот долж Вардар, Дојранско и патиштата на исток кон Струмица.

Климата го претвора околниот предел во пространа градина. Околу градот се одгледуваат смокви, калинки, јапонски јаболка, ран зеленчук, грозје и тутун, покрај нивите и деловите со средоземна вегетација. Анска Река се одлева кон Вардар, а каменестите ридови го означуваат преминот од плодната котлина кон височините. Земјоделството останува најјасната врска меѓу валандовскиот предел, стопанството и локалната кујна.

Историја

Археолошките локалитети покажуваат дека пределот околу долниот тек на Анска Река и Вардар бил населен уште од праисторијата. На Исар-Марвинци, над речните патишта се развил утврден антички град кој одржувал врски со големите центри во Македонија и Егејот. Наодите од пошироката општина опфаќаат гробови од железното време, класична и хеленистичка керамика, монети, римски мозаици и ранохристијански остатоци. Точната идентификација на античките топоними и натаму е предмет на наука, па материјалните сведоштва се посигурни од едно легендарно име.

Самото Валандово растело како мало гратче од османлискиот период кое им служело на земјоделците и патниците близу вардарскиот пат. XIX и почетокот на XX век донеле нови училишта, трговија и транспортни врски. Силен земјотрес во 1931 година уништил или оштетил голем дел од градот и околните села, оставајќи траен белег во локалното сеќавање и во повторно изграденото градско ткиво.

По Втората светска војна, Валандово останало земјоделско и услужно средиште. Покрај овоштарството по кое крајот веќе бил познат, се развиле винарството и прехранбеното производство. Од 1985 година, „Фолк фест Валандово“ му дава национална културна препознатливост на градот како сцена за новосоздадена македонска народна музика.

Целосниот историски текст

Најраните сведоштва за живот во Валандовско потекнуваат од X до VII век пр. н. е. Меѓу подоцнежните остатоци се вбројува населба од римскиот период, во локалната традиција позната како Мал Константинопол, додека Маркова Кула го претставува средновековниот пејзаж. Во близина на градот се наоѓаат две особено значајни археолошки подрачја: Исар-Марвинци и остатоците што во научните и локалните толкувања се поврзуваат со античката Идомене. Други важни наоди се валандовските мозаици, некрополата од железното време кај Дедели и верските локалитети, меѓу кои манастирот и црквата „Свети Ѓорѓи“. На ридот Исар, крај Марвинци, постоела античка заедница во јужномакедонската област наречена Амфакситида. Нејзините многубројни археолошки слоеви укажуваат на долготрајно населување без поголеми прекини. Ридот се издига околу 40 до 45 метри над устието на Анска Река во Вардар.

Акрополата на градот била заштитена со одбранбени бедеми. Повеќето архитектонски остатоци припаѓаат на световни станбени објекти, а во најдоцната фаза можеби постоела и грнчарска работилница. Начинот на градење значително се менувал меѓу постарите, поедноставни фази и подоцнежната населба. Според археолошките толкувања, градот првпат претрпел разурнување во III век пр. н. е., што често се поврзува со келтскиот продор од 279 година пр. н. е. Ископаниот материјал сведочи за повеќевековен културен и стопански развој. Во V и IV век пр. н. е. се увезувале производи од Коринт и Јонија во Мала Азија. Во гробовите биле најдени керамика од железното време и грчки амфори од класичниот и доцнохеленистичкиот период. Покрај керамиката увезена од големите производствени средишта, локалните грнчари ја продолжувале домашната традиција и често имитирале грчки форми. Во хеленистичкото време се зајакнале врските со водечките македонски центри Пела, Бероја, Амфипол и Солун. Теракотните фигурини, накитот и монетите ги следеле примерите од овие развиени градови. Земјоделството, сточарството и рударството ја одржувале економијата на градот на Исар, а рударската и грнчарската дејност во регионот продолжиле и во римскиот период.

Препознатлив по

Смоквите, калинките и раното земјоделско производство
„Фолк фест Валандово“
Археолошкиот локалитет Исар-Марвинци
Лозарството и винарството
Наследството од Валандовскиот земјотрес во 1931 година

Занимливости

Еден од најтоплите земјоделски предели во земјата: Изменетата средоземна клима овозможува одгледување грозје, смокви, калинки, јапонски јаболка и ран зеленчук низ Валандовското Поле. Извор
Земјотресот од 1931 година го преобликувал градот: Силен земјотрес го погодил Валандовско во 1931 година, уништувајќи или оштетувајќи голем дел од населбата и наметнувајќи обемна повторна изградба. Извор
Исар-Марвинци чува долга археолошка низа: Утврдениот локалитет и некрополата кај Марвинци открија значаен материјал од железното време, хеленистичкиот и римскиот период во областа на долен Вардар. Извор
„Фолк фест“ започнал во 1985 година: Валандовскиот фестивал на новосоздадени народни песни започнал во 1985 година, а во 1989 година била отворена наменски изградена фестивалска сала. Извор
Хид-Бах Шен ја пречекува пролетта: Хид-Бах Шен, кој се одржува во Чалакли од почетокот на 1990-тите, ги обединува музиката, танцот и заедничките средби околу една турска пролетна традиција. Извор
Мала општина на голем коридор: Валандово е поврзано со патниот правец Е-75 и се наоѓа близу граничните премини и патиштата кон Грција, Дојран и Струмица. Извор
„Свети Ѓорѓи“ гледа над полето: Манастирот над Валандово се наоѓа на средновековен верски локалитет; денешната црква била обновена во 1934 година, а подоцна комплексот бил проширен. Извор
И градот и општината се намалиле: Пописните податоци покажуваат дека градот Валандово се намалил од 4.402 жители во 2002 на 3.671 во 2021 година, а општината од 11.890 на 10.508 жители. Извор

Познати личности

Ѓорге Иванов: Универзитетски професор по право и политиколог, кој бил претседател на Северна Македонија од 2009 до 2019 година. Извор
Тихомир Костадинов: Професионален играч од средниот ред кој настапувал за репрезентацијата на Северна Македонија и за клубови во повеќе европски лиги. Извор
Александар Тенекеџиев: Професионален фудбалер кој играл во домашната лига и во странство. Извор
Жанко Савов: Поранешен фудбалер и тренер, кој во својата кариера предводел и домашни клубови. Извор
Мартин Ризов: Концертен пијанист и педагог со настапи во Северна Македонија и на меѓународната сцена. Извор
Мартин Коцев: Класичен кларинетист чии солистички и оркестарски настапи допреле до публика и надвор од Северна Македонија. Извор
Снежана Илиева: Ликовна уметница позната особено по проѕирните акварели исполнети со светлина. Извор
Саве Јанев: Армиски офицер кој го достигнал чинот генерал-мајор во вооружените сили на земјата. Извор

Села

Ајранли: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Аразли: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Бајрамбос: Мала рурална населба со еден жител во 2021 година. Извор
Балинци: Поголемо земјоделско село со 366 жители во 2021 година. Извор
Баракли: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Башали: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Башибос: Рурална населба со 110 жители во 2021 година. Извор
Брајковци: Поголемо село со 384 жители во 2021 година. Извор
Булунтули: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Чалакли: Село на турската заедница со 412 жители во 2021 година, познато по пролетниот фестивал Хид-Бах Шен. Извор
Честево: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Дедели: Рурална населба со 252 жители во 2021 година. Извор
Градец: Мало село со тројца жители во 2021 година и манастирот „Свети Атанасиј“ на ридот над него. Извор
Грчиште: Село со 176 жители во 2021 година и историски манастирски локалитет „Свети Петар и Павле“. Извор
Ѓулели: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Јосифово: Најголемото село во општината во 2021 година, со 1.651 жител. Извор
Казандол: Рурална населба со 182 жители во 2021 година. Извор
Кочули: Мало село со 53 жители во 2021 година. Извор
Марвинци: Село со 437 жители во 2021 година, крај значајниот археолошки локалитет Исар-Марвинци. Извор
Пирава: Голема рурална заедница со 1.586 жители во 2021 година. Извор
Плавуш: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Прстен: Мала рурална населба со 30 жители во 2021 година. Извор
Раброво: Село со 248 жители во 2021 година. Извор
Собри: Рурална населба со 180 жители во 2021 година. Извор
Татарли: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Терзели: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Удово: Едно од најголемите села во општината, со 766 жители во 2021 година. Извор
Вејсели: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор

Манастири во близина

Манастир „Свети великомаченик Ѓорѓи“: Манастир на средновековен сакрален локалитет; денешната црква потекнува од 1934 година, а поширокиот комплекс има конаци и простор за собири. Извор
Манастирска црква „Свети Петар и Павле“: Остатоци од историска манастирска црква кај селото Грчиште, евидентирана од Повардарската епархија. Извор
Манастир „Свети Атанасиј“: Доцносредновековен манастирски локалитет, обновуван повеќепати, со зачувани траги од постар живопис и широк поглед кон Валандовско. Извор

Во оваа збирка се зачувани 1 стари и 5 современи градски фотографии.