Град во Македонија

Велес · Veles

Велес се издига со светол камен и ќерамидени покриви на двата брега на Вардар, близу географското средиште на Северна Македонија. Старите маала стрмно се искачуваат над реката, приближно од 150 до 260 метри надморска височина, додека долините на Тополка и Бабуна се отвораат кон села, акумулации и ниски планини. Патните и железничките правци го прават градот природна национална раскрсница.

Неговиот слоевит градски пејзаж опфаќа стари трговски куќи, тесни улици на падините, цркви, саат-кула и споменици на Гемиџиите. Градот е особено поврзан со поетот Кочо Рацин: неговата спомен-куќа и Рациновите средби ја одржуваат книжевноста како жив дел од велешкиот граѓански идентитет, а не само како завршено поглавје од минатото.

Пописот од 2021 година евидентирал 40.664 жители во Велес и 48.463 во општината. Индустриското наследство е сложено и опфаќа години на загадување и јавна борба за животната средина, но градот има и жив културен и спортски живот преку театарот, ликовната уметност, фудбалот и невообичаено длабоката традиција на кајакарството и кану-спортот.

Дваесет и девет села денес ја сочинуваат општината во нејзините сегашни плански граници. Горно Оризари и Бузалково се најголеми, Башино Село се допира со северниот раб на градот, а Отовица гледа кон езерото Младост. Многу помали населби имаат само по неколку жители, па Велес е и транспортен град и секојдневно средиште на пространа рурална околина што брзо се менува.

Накратко

Општина: Општина Велес
Население во градот: 40.664
Население во општината: 48.463
Население надвор од градот: 7.799
Година на попис: 2021
Површина на општината: 464,5 км²
Надморска височина: 210 м
Висински распон на градот: 150 · 260 м
Приближно патно растојание од Скопје: 54 км
Поштенски број: 1400
Клима: Умерено-континентална клима со изменето средоземно влијание
Просечна годишна температура: 12,9 °C
Просечни годишни врнежи: 477 мм
Спортски клубови: ФК Борец 1919 · КК Борец Баскет · Кајак-кану клуб Арка-Борец
Култура: Поезијата на Кочо Рацин и годишните Рацинови средби се во средиштето на книжевниот идентитет на градот. · Старите куќи на падините, саат-кулата и куќите-музеи го чуваат карактерот на историски Велес. · Кајакарството и кану-спортот имаат невообичаено видливо место во локалниот спортски живот.
Преглед на населението: Според пописот од 2021 година, градот имал 40.664, а општината 48.463 жители; 7.799 лица живееле надвор од градската населба.

Географија

Велес е вклопен меѓу стрмните ридови на двата брега на Вардар, близу устијата на Тополка и Бабуна. Куќите со црвени ќерамиди се искачуваат над водата, а железничкиот и патниот коридор минуваат низ тесното долинско дно. Положбата близу географското средиште на Северна Македонија му овозможува директни врски на север со Скопје, на југ со Тиквешијата и Грција и на исток со Штип.

Општината се протега од сувите падини крај Вардар до речни долини, пасишта и шумовитите предели околу езерото Младост. Летата се жешки и релативно суви, а Вардар го насочува ветерот низ градот. Оваа средишна положба објаснува зошто Велес повеќепати бил транспортен, индустриски и трговски центар, но тешката индустрија покрај реката му оставила и тешко еколошко наследство.

Историја

Теснините на Вардар служеле како пат уште од антиката, а археолошките локалитети низ пошироката област сведочат за долготрајно населување. Тврдењата дека современ Велес може сигурно да се поистовети со секое од предложените антички имиња за крајот и натаму се спорни. Документираната градска приказна станува појасна во средниот век, кога утврдената населба над реката носела облик на името Велес. Под османлиска власт градот бил познат како Ќуприли, име поврзано со неговите мостови, и се развил во занаетчиско и трговско средиште на патот низ Вардарската Долина.

Во XIX век, трговците, занаетчиите, црквите и училиштата ги создале густите маала по падините што и денес се поврзуваат со стар Велес. Градот станал важно средиште на македонската културна преродба. Железничките врски, а подоцна и југословенската индустријализација, силно го прошириле со метална, хемиска, керамичка и друга индустрија долж речниот коридор.

Индустријата обезбедувала работа, но предизвикала и тешко загадување, најпознато од топилницата за олово и цинк која подоцна била затворена. Современ Велес и натаму се справува со тоа наследство, истовремено развивајќи култура, услуги и рекреација околу езерото Младост. Неговиот најсилен културен симбол е поетот Кочо Рацин, чие општествено ангажирано творештво помогнало во втемелувањето на современата македонска книжевност и чија спомен-куќа се наоѓа во стариот град.

Целосниот историски текст

Велес лежи во срцето на Македонија, кај средбата на три реки: Тополка, Бабуна и Вардар. Постарите историски текстови опишуваат античка населба поврзана со пајонските заедници, но неточно е да се тврди дека таквите племиња го основале градот во римскиот период. Археолошките локалитети во пошироката област содржат материјал од длабоката праисторија, за кој понекогаш се наведува старост од околу 70.000 години. Поетски натпис на карпа кај некогашната тврдина Кале говори за чувањето на топлите спомени од бурните времиња, како водите на Вардар и зајдисонцето над Велес. Областа била на пресекот на старомакедонската, римската и ранословенската историја; сепак, тврдењето дека словенските племиња го изградиле градот во IV век е хронолошки невозможно, бидејќи словенското населување на Балканот главно припаѓа на VI и VII век.

Петте века османлиска власт, а потоа војните, револуциите и честите промени на државната припадност, оставиле сложено историско наследство во Велес и Македонија. Во првата половина на XX век, дел од жителите минале под власта на повеќе држави без некогаш да ја напуштат татковината — впечатливо мерило за политичката нестабилност во регионот, иако често повторуваната бројка од шест зависи од тоа кои воени управи се вбројуваат.

Од XIV до XIX век, Велес доживеал процут на градската и сакралната архитектура. Којник, едно од историските јадра на градот, чува стари куќи и народни градби и најдобро се истражува пеш. Велес напредувал и како трговски центар за патувачките трговци, а подоцна станал едно од индустриските средишта во земјата. Покрај карваните што привремено запирале тука, градот бил дом на терзии, чевлари, земјоделци и мајстори од многу други занаети.

Мал дрвен мост и поголемиот мост познат како Железен Мост ја овозможувале секојдневната трговија околу Сарачка Чаршија, занаетчиски пазар во источниот дел на градот над Соколаана. На двата брега на Вардар се развивала индустрија, меѓу другото за масло, тули и тутун. Во XIX век, над градот била изградена црквата „Свети Пантелејмон“, која често се вбројува меѓу најубавите православни храмови на Балканот. Велес зазема исклучително место во македонската книжевност, од поезијата на Кочо Рацин до театарските, просветните и публицистичките текстови на Јордан Хаџи Константинов-Џинот.

Препознатлив по

Куќите на падините над Вардар
Кочо Рацин и македонската книжевна историја
Црквата „Свети Пантелејмон“ и старите маала
Средишните железнички и патни врски
Рекреативната зона кај езерото Младост

Занимливости

Средишна речно-железничка раскрсница: Велес има стратешка положба на Вардар и на главниот патен и железнички коридор север–југ, околу 54 километри од Скопје. Извор
Град изграден на два стрмни брега: Историските маала се искачуваат од двата брега на Вардар низ висински појас од приближно 150 до 260 метри, создавајќи ја препознатливата терасеста силуета на Велес. Извор
Три води ја определуваат општината: Вардар, Тополка и Бабуна се главните реки, додека акумулацијата Лисиче е клучен дел од општинскиот систем за водоснабдување. Извор
Името Титов Велес траело половина век: Градот официјално го носел името Титов Велес од 1946 до 1996 година, кога било вратено историското пократко име. Извор
Кочо Рацин и натаму ја втемелува градската култура: Спомен-куќата на поетот и книжевната манифестација Рацинови средби го прават неговото творештво, особено „Бели мугри“, жив дел од културниот календар на градот. Извор
Стариот Велес живее во куќите и знаменитостите: Куќите-музеи, традиционалната архитектура на падините, саат-кулата и споменикот на Гемиџиите сочинуваат збиен запис за урбаната историја на градот. Извор
Езерото Младост е спортски предел: Акумулацијата северно од градот се користи за рекреација, настани на отворено и организирано кајакарство и кану-спорт. Извор
Кајак-слаломот останува локална сила: Општината го прогласила кајакарот во слалом Ангел Петрушев за најдобар спортист за 2024 година, што ја одразува спортската традиција видлива низ повеќе генерации. Извор
Градот е помал отколку во 2002 година: Пописното население на Велес се намалило од 43.716 жители во 2002 на 40.664 во 2021 година; општината во 2021 година имала 48.463 жители. Извор

Познати личности

Кочо Рацин: Поет, есеист и политички активист, чија збирка „Бели мугри“ е пресвртница во современата македонска книжевност. Извор
Јордан Хаџи Константинов-Џинот: Просветител, писател и поборник за театарот од XIX век, поврзан со македонската културна преродба. Извор
Васил Главинов: Ран социјалистички организатор и работнички активист, чија дејност е дел од современата политичка историја на регионот. Извор
Панко Брашнаров: Учител, револуционер и истакнат учесник на Првото заседание на АСНОМ, подоцна прогонуван од југословенските власти. Извор
Рајко Жинзифов: Поет, преведувач и преродбеник од XIX век, кој творел низ повеќе јазици и интелектуални средини. Извор
Петар Прличко: Влијателен театарски и филмски актер, запаметен по долгата кариера во македонскиот и југословенскиот театар и филм. Извор
Пепи Манасков: Поранешен репрезентативен ракометар и тренер, кој настапувал за клубови во Северна Македонија и во странство. Извор
Горан Петрески: Поранешен професионален фудбалер кој настапувал за репрезентацијата на Северна Македонија. Извор
Ангел Петрушев: Натпреварувач во кајак-слалом, признат за врвни резултати во препознатливиот воден спорт на градот. Извор
Ленче Андреевска: Фудбалска личност призната за претставувањето и промовирањето на Велес преку спортот. Извор

Села

Башино Село: Голема населба на северниот раб на Велес, со 750 жители во 2021 година. Извор
Белештевица: Мала општинска населба со четворица жители во 2021 година. Извор
Бузалково: Едно од двете најголеми села во општината, со 1.614 жители во 2021 година. Извор
Ветерско: Мало село со тројца жители во 2021 година и историски манастир „Свети Јован“. Извор
Горно Калашлари: Рурална населба со 50 жители во 2021 година. Извор
Горно Оризари: Најголемото село во општината според пописот од 2021 година, со 1.723 жители. Извор
Долно Калашлари: Поголемо село со 410 жители во 2021 година. Извор
Долно Оризари: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Иванковци: Голема рурална населба со 639 жители во 2021 година. Извор
Карабуниште: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Клуковец: Денешно општинско село со 311 жители во 2021 година; поновите плански документи го вклучуваат во Општина Велес. Извор
Крушје: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Кумарино: Рурална населба со 52 жители во 2021 година. Извор
Лугунци: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Мамутчево: Село со 234 жители во 2021 година. Извор
Новачани: Мала рурална населба со еден жител во 2021 година. Извор
Ново Село: Денешна општинска населба без евидентирано население на пописот од 2021 година. Извор
Ораовец: Мало село со 24 жители во 2021 година. Извор
Отовица: Село крај пределот на езерото Младост, со 315 жители во 2021 година. Извор
Раштани: Село близу Велес со 257 жители во 2021 година. Извор
Рлевци: Мала рурална населба со девет жители во 2021 година. Извор
Рудник: Мала општинска населба со девет жители во 2021 година. Извор
Сливник: Поголемо село со 677 жители во 2021 година. Извор
С'лп: Мала рурална населба со 16 жители во 2021 година. Извор
Сојаклари: Село со 125 жители во 2021 година. Извор
Сопот: Мала рурална населба со 12 жители во 2021 година. Извор
Црквино: Поголемо село со 353 жители во 2021 година. Извор
Чалошево: Рурална населба со 209 жители во 2021 година. Извор
Џидимирци: Мала општинска населба со двајца жители во 2021 година. Извор

Манастири во близина

Манастир „Свети Димитрија“: Манастир со средновековни корени, чиј денешен црковен изглед главно потекнува од обновата во 1855 година; останува едно од главните православни наследства на градот. Извор
Манастир „Свети Јован Крстител“: Селски манастир што традиционално се датира во 1670 година и во епархиската историја се поврзува со ракописна и библиотечна традиција. Извор
Манастир „Свети Илија“: Активен понов манастирски комплекс до кој се пристапува низ пределот југоисточно од градот и кој е опфатен во современите епархиски и општински планови за пристап. Извор

Во оваа збирка се зачувани 34 стари и 30 современи градски фотографии.